Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ամենաբարդ խնդիրը այլևս կողմ ընտրելը չէ։ Խնդիրը տարբեր կողմերի հետ հարաբերություններն այնպես կառուցելն է, որ դրանցից ոչ մեկը չդառնա մյուսի վետոն։ Բիշքեկում Նիկոլ Փաշինյանի մի նախադասությունն այս իմաստով ավելի կարևոր էր, քան կարող է թվալ։ Նա հայտարարեց, որ Հայաստանի հարաբերությունները Իրանի և Հնդկաստանի հետ արդեն փաստացի ռազմավարական են, և աշխատանք է տարվում այդ կարգավիճակը փաստաթղթային դարձնելու ուղղությամբ։ Իրանի դեպքում սա հատկապես խոսուն է։ Դեռ փետրվարին կողմերը պատրաստում էին համապարփակ ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիր։ Այժմ դրա քաղաքական իմաստը փոխվել է, որովհետև փոխվել է Հայաստանը։ Երևանը Միացյալ Նահանգների հետ արդեն ունի համապարփակ ռազմավարական գործընկերություն։ Այդ հարաբերության մեջ մտել են «Թրամփի ուղին», էներգետիկան, արհեստական բանականությունը, կիսահաղորդիչները, կարևոր հանքանյութերը, սահմանային անվտանգությունը և պաշտպանական համագործակցությունը։ Ավելին՝ հայ-ամերիկյան ռազմավարական գործընկերության փաստաթուղթը հենց ուժեղ, ինքնիշխան և տարածաշրջանային ինտեգրված Հայաստանը դիտարկում է որպես Հարավային Կովկասի կայունության բաղադրիչ։ Եվ հենց այս պահին Երևանը ցանկանում է ռազմավարական դարձնել նաև հարաբերությունները Թեհրանի հետ։ Առաջին հայացքից այստեղ հակասություն կա։ Իրականում՝ հնարավորություն։ Հայաստանի աշխարհագրությունը երբեք թույլ չի տվել մեկ ուղղությամբ արտաքին քաղաքականություն վարել առանց բարձր գին վճարելու։ XIX դարում Ռուսական կայսրության առաջխաղացումը մինչև Արաքս փոխեց տարածաշրջանի ուժերի հավասարակշռությունը։ XX դարում խորհրդային սահմանները Հայաստանը կապեցին մեկ ռազմավարական համակարգի հետ։ XXI դարի առաջին քառորդում նույն կախվածության տրամաբանությունը կրկնվեց անվտանգության, էներգետիկայի, երկաթուղու և շուկաների միջոցով։ Այդ մոդելը սպառվում է։ Նոր Հայաստանի խնդիրը Ռուսաստանը մեկ այլ հովանավորով փոխարինելը չէ։ Այդ դեպքում կփոխվեր մայրաքաղաքը, բայց ոչ քաղաքական մտածողությունը։ Խնդիրը կախվածությունը փոխկապակցվածությամբ փոխարինելն է ։ Այստեղ Իրանը դառնում է առանցքային։ Թեհրանի համար Հայաստանը պարզապես 44 կիլոմետրանոց սահման չէ։ Այն Իրանի հյուսիսային ելքերից մեկն է դեպի Վրաստան, Սև ծով և Եվրոպա։ Հայաստանի համար Իրանը նույնքան կարևոր է՝ որպես Պարսից ծոց տանող բնական ուղղություն և աշխարհագրական ապահովագրություն այն դեպքում, երբ մյուս սահմանները քաղաքական պատճառներով կարող են կրկին խնդրահարույց դառնալ։ Հետևաբար Հայաստանի և Իրանի շահերը ամբողջությամբ նույնական չեն, բայց աշխարհագրորեն փոխլրացնող են։ Սա այն հազվադեպ դեպքն է, երբ քարտեզը կարող է դիվանագիտությունից ավելի խելացի լինել։ Հայաստանի տարածքով արևելք–արևմուտք հաղորդակցությունը և Իրան–Հայաստան հյուսիս–հարավ ուղղությունը մրցակից նախագծեր չեն։ Դրանք կարող են հատվել հենց Հայաստանում։ Այդ խաչմերուկն է Հայաստանի հնարավոր ուժը։ Եթե «Թրամփի ուղին» Հայաստանը կապում է Ադրբեջանի, Թուրքիայի, Կասպից ծովի և Կենտրոնական Ասիայի հետ, ապա իրանական ուղղությունը նրան կապում է Պարսից ծոցի և ավելի լայն հարավային շուկաների հետ։ Եթե դրան ավելանում են Վրաստանն ու Սև ծովը, Հայաստանը միջանցքից վերածվում է հանգույցի։ Տարբերությունը սկզբունքային է։ Միջանցքով անցնում են։ Հանգույցի հետ հաշվի են նստում։ Հենց այստեղ է Հայաստան–Իրան ռազմավարական համաձայնագրի իրական նշանակությունը։ Այն չպետք է լինի հերթական փաստաթուղթը՝ բարեկամության, մշակույթի և առևտրի մասին սովորական ձևակերպումներով։ Եթե այն իսկապես ռազմավարական է, դրա կենտրոնում պետք է լինեն էներգետիկան, սահմանային ենթակառուցվածքը, Հյուսիս–Հարավը, Պարսից ծոց–Սև ծով հաղորդակցությունը, բեռնափոխադրումները և այն ենթակառուցվածքները, որոնք Հայաստանի աշխարհագրությունը վերածում են տնտեսական արժեքի։ Իրանի համար սա ևս ընտրություն է։ Թեհրանը կարող է Հայաստանի արևմտյան խորացող հարաբերությունները դիտել որպես սպառնալիք։ Բայց կարող է տեսնել նաև մեկ այլ իրականություն. ուժեղ, ինքնիշխան և բաց Հայաստանը Իրանի հյուսիսային սահմանին շատ ավելի կանխատեսելի գործընկեր է, քան թույլ Հայաստանը, որի արտաքին քաղաքականությունը որոշվում է երրորդ մայրաքաղաքում։ Երևանի խնդիրը հենց սա Թեհրանին համոզիչ դարձնելն է։ Հայաստանի համագործակցությունը Միացյալ Նահանգների հետ չպետք է կառուցվի Իրանի դեմ, իսկ Իրանի հետ ռազմավարական հարաբերությունը՝ Միացյալ Նահանգների դեմ։ Սա հեշտ հավասարակշռություն չէ։ Բայց փոքր պետությունների արտաքին քաղաքականությունը հաճախ հենց հակասությունների կառավարման արվեստն է։ Շվեյցարիայի ուժը լեռները չէին միայն։ Սինգապուրի ուժը նավահանգիստը չէր միայն։ Նրանց հաջողությունը աշխարհագրական դիրքը կանոնների, ինստիտուտների և տնտեսական անհրաժեշտության վերածելու կարողությունն էր։ Հայաստանի համար նույն տրամաբանությունը կարող է աշխատել այլ մասշտաբով։ Վաշինգտոնը կարող է Հայաստանի համար լինել տեխնոլոգիայի, ներդրումների, անվտանգության կարողությունների և արևմտյան համակարգի ճանապարհ։ Թեհրանը՝ Պարսից ծոցի, էներգետիկ հավասարակշռության և հարավային աշխարհագրության ճանապարհ։ Բրյուսելը՝ տնտեսական և ինստիտուցիոնալ արդիականացման կենտրոն։ Թբիլիսին՝ Սև ծովի դարպաս։ Անկարան և Բաքուն՝ արևմուտք ու արևելք բացվող հաղորդակցություններ։ Սրանք միմյանց բացառող ուղղություններ չեն, եթե դրանց հատման կետում կա բավականաչափ ուժեղ պետություն։ Այդ պետությունը պետք է լինի Հայաստանը։ Երկար ժամանակ հայկական արտաքին քաղաքականությունը կառուցվել է այն հարցի շուրջ, թե ով է մեզ պաշտպանելու ։ Նոր աշխարհակարգում ավելի օգտակար հարց կա՝ քանի պետություն է շահագրգռված լինելու, որ Հայաստանը լինի կայուն, բաց և ինքնիշխան ։ Եթե պատասխանը շատ է, փոքր պետության աշխարհագրությունը դադարում է լինել ճակատագիր։ Այն դառնում է կապիտալ։ Հայաստան–Իրան ռազմավարական համաձայնագրի արժեքը հենց այստեղ պետք է փնտրել։ Ոչ որպես հակակշիռ Վաշինգտոնին։ Եվ ոչ որպես հարգանքի տուրք հին աշխարհաքաղաքականությանը։ Այլ որպես նոր հայկական աշխարհագրության հարավային հենարան։ Մեծ տերությունները քարտեզի վրա ազդեցության գոտիներ են գծում։ Փոքր, բայց խելացի պետությունները փորձում են այդ գծերի հատման կետում կառուցել հանգույց։ Հայաստանի հաջորդ արտաքին քաղաքականությունը հենց այդ հանգույցը կառուցելու մասին է։
