ԵԽԽՎ-ի զեկույցը հունիսի 7-ի ընտրությունների մասին բացահայտում է Հայաստանի ժողովրդավարության իրական վիճակը։ Պետությունը կարողացել է ընտրություն անցկացնել արտաքին ուժեղ ճնշման պայմաններում, բայց ներսում մնացել են խնդիրներ, որոնք դեռ խաթարում են վստահությունը ընտրական համակարգի նկատմամբ։ Այսինքն՝ համակարգը դիմացել է ճնշմանը, բայց դեռ չի դարձել այնքան ամուր, որ կասկածի տակ չդրվեն մրցակցության արդարությունը, պետական կառույցների չեզոքությունը և ընտրական որոշումների հիմնավորվածությունը։ Նույն զեկույցը իշխանությունն ու ընդդիմությունը կարդում են տարբեր շեշտադրումներով։ Իշխանությունը տեսնում է ազատ ընտրություն, կազմակերպված քվեարկություն և արտաքին ճնշմանը դիմակայելու կարողություն։ Ընդդիմությունը՝ վարչական ռեսուրս, մեդիայի կողմնակալ լուսաբանում, ճնշումների մասին արձանագրումներ և ԿԸՀ-ի խնդրահարույց որոշումներ։ Երկու կողմն էլ զեկույցից ընտրողաբար են առանձնացնում իրենց ձեռնտու դրույթները։ Սակայն փաստաթուղթը պետք է կարդալ ամբողջությամբ։ Զեկույցը արձանագրում է, որ ընտրությունները կայացել են, բայց նաև մատնանշում է խնդիրներ, որոնք դեռ թուլացնում են ընտրական համակարգի նկատմամբ վստահությունը։ Զեկույցի ուժը հենց հավասարակշռված գնահատականի մեջ է։ Այն արձանագրում է, որ ընտրական համակարգը կարողացել է աշխատել և ապահովել իրական քաղաքական մրցակցություն, բայց միաժամանակ ցույց է տալիս այն խնդիրները, որոնք դեռ խանգարում են լիարժեք վստահություն ձևավորել ընտրական հաստատությունների նկատմամբ։ Այս զեկույցը նաև քաղաքական հասունության քննություն է։ Հայաստանում միջազգային գնահատականները հաճախ օգտագործվում են ներքին պայքարում ընտրովի ձևով։ Իշխանությունը շեշտում է դրական արձանագրումները, ընդդիմությունը՝ քննադատական հատվածները։ Այդպես փաստաթուղթը դառնում է քաղաքական վեճի գործիք և կորցնում իր ամենակարևոր նշանակությունը՝ ցույց տալ, թե հատկապես ինչ պետք է շտկել ընտրական համակարգում։ Այս զեկույցի ամենազգայուն հատվածներից մեկը արտաքին միջամտության գնահատականն է։ ԵԽԽՎ-ն արձանագրում է Ռուսաստանի կողմից տնտեսական, էներգետիկ, դիվանագիտական և տեղեկատվական ճնշումների համակցված կիրառում։ Դամիեն Կոտիեն այդ երևույթը բնութագրել է որպես Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետության համար բացառիկ մասշտաբի միջամտություն։ Սա ընտրական անվտանգության մասին պատկերացումն ավելի լայն է դարձնում․ ընտրության վրա կարող են ազդել ոչ միայն ներքին մեխանիզմները, այլև արտաքին տնտեսական և տեղեկատվական լծակները։ Ընտրական անվտանգությունն այսօր միայն ընտրատեղամասով չի սահմանափակվում։ Տնտեսական ու էներգետիկ կախվածությունները, տեղեկատվական ազդեցությունն ու արտաքին տեղեկատվական միջամտությունը կարող են ազդել նաև ընտրողի որոշման վրա։ Ուստի ընտրությունների պաշտպանությունը պահանջում է ավելի դիմացկուն տնտեսություն, նվազ էներգետիկ կախվածություն և արտաքին ազդեցություններից ավելի պաշտպանված տեղեկատվական միջավայր։ Կարող ենք հաստատապես պնդել, որ այժմ Հայաստանի տնտեսական դիվերսիֆիկացումը, էներգետիկ անվտանգությունը, մեդիայի դիմադրողականությունը և կիբերանվտանգությունը արդեն ընտրական համակարգի մաս են։ Ժողովրդավարության պաշտպանությունը դուրս է եկել ընտրական օրենսգրքի սահմաններից։ Արտաքին միջամտությունը, սակայն, չի վերացնում ներքին խնդիրների նկատմամբ պատասխանատվությունը։ ԵԽԽՎ զեկույցի ամենազգայուն դրվագներից մեկը վերաբերում է երեք տեղամասերի արդյունքների չեղարկմանը։ «Բարգավաճ Հայաստանը» ստացել էր 3.99 տոկոս, և այդ տեղամասերի արդյունքները կարող էին որոշիչ լինել 4 տոկոսի շեմը հաղթահարելու համար։ ԿԸՀ-ն արդյունքները անվավեր ճանաչեց և կրկնաքվեարկություն չնշանակեց։ ԵԽԽՎ-ն այդ որոշման հիմնավորումը համարեց խիստ անբավարար և ընդգծեց դրա հնարավոր ազդեցությունը ընտրողների ներկայացվածության վրա։ Այս դրվագը ԲՀԿ-ի մանդատների հարցից ավելի լայն նշանակություն ունի։ Այն ցույց է տալիս ընտրական համակարգի վստահելիությունը վճռորոշ պահերին։ Երբ մի քանի հազար ձայնը կարող է ազդել խորհրդարանի կազմի վրա, ԿԸՀ-ի յուրաքանչյուր որոշում, դատարանի վճիռ դառնում են ամբողջ ընտրական գործընթացի վստահության չափանիշ։ Նույն հարցերը բարձրացվում են նաև վարչական ռեսուրսի, հանրային ծառայողների նկատմամբ հնարավոր ճնշումների, քարոզչության ֆինանսավորման և Հանրային հեռուստատեսության աշխատանքի շուրջ։ Սրանք առանձին թերություններ չեն։ Դրանցից է կախված՝ քաղաքական ուժերն իրականում որքան հավասար պայմաններում են մրցում, և ընտրողը որքան վստահ է, որ իր ընտրությունը ձևավորվում է ազատ ու արդար միջավայրում։ Նիկոլ Փաշինյանի հոկտեմբերի 1-ի արձագանքը այս առումով կարևոր է։ Վարչապետը ուղիղ հայտարարեց․ «Կիսում եմ ԵԽԽՎ զեկույցի բոլոր մտահոգությունները»։ Նա նաև ասաց, որ ԵԽԽՎ առաջարկները հիմա քննարկվում են փորձագիտական մակարդակով, և հիշեցրեց ընտրություններից հետո իր արած եզրակացությունը․ «Ընտրական համակարգում պետք է շատ լուրջ փոփոխություններ կատարենք, որպեսզի այն իրադրությունները, որ ստեղծվել են, կամ բացառենք, կամ դրանց ազդեցությունը զրոյականի հասցնենք»։ Այս հայտարարությամբ իշխանությունն արդեն ընդունում է, որ զեկույցում արձանագրված խնդիրները պահանջում են ոչ միայն քաղաքական արձագանք, այլև ընտրական համակարգի փոփոխություն։ Այժմ որոշիչը հայտարարությունը գործի վերածելն է։ ԵԽԽՎ-ն արդեն հստակ նշել է հիմնական խնդիրները՝ վարչական ռեսուրս, քարոզչության ֆինանսավորում, ընտրական կառավարման անկախություն, ապատեղեկատվություն և ընտրական վեճերի լուծում։ Բայց հարցը միայն ընտրական օրենսգրքին չի վերաբերում։ 2026 թվականի ընտրությունները ցույց տվեցին, որ Հայաստանը միաժամանակ բախվում է արտաքին ազդեցության և ներքին ինստիտուցիոնալ դիմակայունության խնդրին։ Տնտեսական, էներգետիկ ու տեղեկատվական կախվածությունները կարող են արտաքին ճնշման լծակ դառնալ, իսկ երկրի ներսում չհիմնավորված որոշումները, անհավասար մրցակցությունն ու հանրային մեդիայի կողմնակալ լուսաբանումը կարող են կասկածի տակ դնել ընտրական գործընթացի թափանցիկությունը և թուլացնել հանրային վստահությունը։ Արտաքին միջամտությանը դիմակայելու կարողությունը մեծապես կախված է նաև երկրի ներսում գործող ինստիտուտների վստահելիությունից։ ԿԸՀ-ի, դատարանների, հանրային մեդիայի և ընտրական ընթացակարգերի նկատմամբ վստահությունը նվազեցնում է արտաքին ազդեցության հնարավորությունը։ ԵԽԽՎ-ի զեկույցի կարևորությունն էլ հենց այստեղ է։ Այն միայն խնդիրներ չի արձանագրում, այլ հստակ ցույց է տալիս, թե ինչ պետք է փոխել մինչև հաջորդ ընտրությունները։ Հունիսի 7-ի արդյունքներն արդեն ամփոփված են։ Այժմ ավելի կարևոր է, թե պետությունը ինչ հետևություններ կանի այդ ընտրություններից և որքան ավելի վստահելի համակարգ կկառուցի հաջորդ ընտրությունների համար։
