Գերմանիայի արտաքին հետախուզության նախկին ղեկավար Աուգուստ Հաննինգի շուրջ ծագած սկանդալը ստիպում է նորովի գնահատել Ադրբեջանի ազդեցության իրական մասշտաբները և այն կապերը, որոնք Բաքուն կարողացել է հաստատել եվրոպական անվտանգության համակարգի նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ։ Der Spiegel-ի տեղեկություններով՝ Գերմանիայի արտաքին հետախուզության նախկին ղեկավարը, օգտվելով իրեն հասանելի գաղտնի տեղեկություններից, Ադրբեջանի հատուկ ծառայությունների ներկայացուցչի համար վերլուծական զեկույց է պատրաստել։ Գերմանական դատախազությունը դեռ պաշտոնապես չի հաստատել ադրբեջանական հետքը, իսկ Բաքուն հերքում է այդ առնչությունը։ Սակայն հրապարակված տեղեկություններն արդեն միջազգային հետախուզական շրջանակներում լուրջ քննարկման առիթ են դարձել։ Սակայն Ադրբեջանի ազդեցության մասին շատ ավելի ուշագրավ տեղեկություններ են հրապարակվել Մոսկվայից, որոնք անմիջական նշանակություն ունեն նաև Հայաստանի համար։ Ռուսական «Проект» հետաքննական պարբերականը դեռ տարիներ առաջ հրապարակել էր Ռուսաստանի արտաքին հետախուզության ղեկավար Սերգեյ Նարիշկինի սերտ կապերի մասին տեղեկություններ ադրբեջանցի ազդեցիկ գործարարներ Գոդ Նիսանովի և Էլման Բայրամովի հետ։ Վերջիններս սերտորեն կապված են նաև Ադրբեջանի իշխանական վերնախավի հետ։ Մասնավորապես, Բայրամովը խնամիական կապեր ունի Ադրբեջանի առաջին փոխվարչապետ Յաղուբ Էյուբովի ընտանիքի հետ։ Այս հարաբերությունները բացահայտում են, թե ադրբեջանական գործարար կապիտալն ինչպիսի հասանելիություն ունի Ռուսաստանի հատուկ ծառայությունների բարձրագույն ղեկավարությանը։ Հետաքննության համաձայն՝ Նարիշկինը տարիներ շարունակ օգտվել է ադրբեջանցի գործարարների հյուրընկալությունից, իսկ նրա ընտանիքի անդամները նրանց հետ ունեցել են անձնական ու ֆինանսական կապեր։ Այս տեղեկությունները բացահայտում են Ադրբեջանի քաղաքական վերնախավի հետ սերտորեն կապված գործարարների ազդեցության հնարավորությունները Ռուսաստանի արտաքին հետախուզության ղեկավարի անմիջական շրջապատում։ Բեռլինում քննության առարկա է դարձել Գերմանիայի հետախուզության նախկին ղեկավարի համագործակցությունն ադրբեջանական հատուկ ծառայությունների հետ։ Մոսկվայում էլ լրագրողական հետաքննությունները բացահայտել են Ռուսաստանի գործող հետախուզապետի սերտ անձնական կապերը Ադրբեջանի իշխանական վերնախավի հետ առնչվող գործարարների հետ։ Այս երկու պատմությունները ցույց են տալիս, թե որքան բարձր մակարդակներում կարող են գործել Բաքվի ազդեցության կապերը՝ հասնելով եվրոպական և ռուսական հետախուզական համակարգերի ղեկավար շրջանակներին։ Այս երկու պատմությունների համադրությունը ցույց է տալիս, թե անձնական և գործարար կապերի միջոցով որքան մոտ կարող են հայտնվել ադրբեջանական ազդեցության շրջանակները խոշոր պետությունների հետախուզական համակարգերի ղեկավարներին։ Այս ազդեցության ցանցերի արմատները խորհրդային անցյալում են։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո կուսակցական վերնախավի, հատուկ ծառայությունների և տնտեսական կառույցների հին կապերը պահպանվեցին՝ հարմարվելով նոր պայմաններին։ Դրանց հիման վրա ձևավորված խոշոր գործարար խմբերը կապիտալի միջոցով ամրապնդեցին իրենց դիրքերը իշխանական համակարգերում։ Աստիճանաբար բիզնեսը դարձավ նաև արտաքին քաղաքական ազդեցության գործիք, իսկ անձնական հարաբերությունները՝ պետական որոշումների վրա ազդելու հնարավորություն։ Այս համակարգում առանձնահատուկ տեղ ունեն Ռուսաստանում հսկայական կարողություն կուտակած ադրբեջանցի գործարարները։ Գոդ Նիսանովի նման գործիչների տնտեսական ազդեցությունը զուգակցվում է ռուսական իշխանության բարձրագույն օղակների և Ադրբեջանի քաղաքական վերնախավի հետ սերտ կապերով։ «Проект»-ի հետաքննությունը Նարիշկինի ընտանիքի հետ նրանց հարաբերությունների ուշագրավ մանրամասներ է հրապարակել՝ մասնավոր ինքնաթիռներով ուղևորություններ, գործարար առնչություններ և անշարժ գույքի գործարքներ։ Այս կապերը ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող է խոշոր կապիտալը հասանելիություն ապահովել Ռուսաստանի պետական ու հետախուզական համակարգերի ամենաբարձր մակարդակներում։ Այս ամենը Հայաստանի համար առանձնապես կարևոր է՝ հաշվի առնելով ռուսական իշխանական վերնախավի հետ հայ գործարարների և քաղաքական գործիչների սերտ կապերը։ Սամվել Կարապետյանն ու նրա ընտանիքը տասնամյակներ շարունակ սերտ կապեր են ունեցել Ռուսաստանի տնտեսական ու քաղաքական վերնախավի հետ։ Նրանց վերագրվող անձնական մտերմությունը Սերգեյ Նարիշկինի հետ այս համատեքստում առանձնահատուկ հարց է առաջացնում։ Եթե ադրբեջանցի գործարարները կարողացել են իրենց կապերն օգտագործել Ռուսաստանի իշխանության բարձրագույն օղակներում ազդեցություն ձեռք բերելու համար, ի՞նչ են տվել հայ գործարարների նույնպիսի հարաբերությունները Հայաստանին։ Ի վերջո, հայ հանրությունն իրավունք ունի իմանալու՝ ռուսական վերնախավի հետ տասնամյակների մտերմությունն ինչ գործնական արդյունք է տվել Հայաստանի ազգային շահերին։ Հատկապես այն տարիներին, երբ երկիրը կանգնած էր անվտանգության ու գոյաբանական ծանր մարտահրավերների առաջ։ Միլիարդավոր դոլարների կարողությունը, ազդեցիկ ծանոթությունները և Կրեմլի ամենաբարձր դռները բացելու հնարավորությունն ինքնին ազգային արժեք չեն։ Դրանց հանրային նշանակությունը չափվում է այն արդյունքներով, որոնք կարողացել են ապահովել սեփական երկրի համար։ Ադրբեջանի արտաքին ազդեցության իրական ծավալները հասկանալու համար պետք է ուշադրություն դարձնել նաև պաշտոնական դիվանագիտությունից դուրս ձևավորված կապերին։ Խոշոր կապիտալը, գործարար հարաբերություններն ու ազդեցիկ ծանոթությունները Բաքվի համար կարող են բացել այնպիսի դռներ, որոնց հետևում ընդունվում են քաղաքական և անվտանգային կարևոր որոշումներ։ Այդ կապերի նշանակությունը պարզ է․ դրանք հնարավորություն են տալիս սեփական շահերը ներկայացնելու անմիջապես որոշում կայացնողներին։ Հայաստանում տասնամյակներ շարունակ Մոսկվայի իշխանական վերնախավի հետ անձնական կապերը ներկայացվել են որպես երկրի անվտանգության լրացուցիչ երաշխիք։ Սակայն ռուսական քաղաքական համակարգում նույն ազդեցիկ պաշտոնյաները կարող են սերտ հարաբերություններ ունենալ նաև ադրբեջանական գործարար ու քաղաքական շրջանակների հետ։ Այդ պայմաններում անձնական մտերմության իրական արժեքը պետք է չափել Հայաստանի շահերի պաշտպանության համար արձանագրված արդյունքներով։ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը, 2021-ին և 2022-ին Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա հարձակումներն ու ներխուժումները և 2023 թվականի Արցախի հայաթափությունը ցույց տվեցին այդ հաշվարկի ծանր հետևանքները։ Ռուսաստանում հայ գործարարների հսկայական կարողությունը, Կրեմլի հետ նրանց կապերը և հայ-ռուսական ռազմավարական դաշինքը չկարողացան կանխել Հայաստանի ու Արցախի համար աղետալի զարգացումները։ Այս ամենից հետո բնական մի հարց է ծագում՝ ի՞նչ արժեք ունեն Մոսկվայում կուտակված միլիարդներն ու իշխանական բարձրագույն շրջանակների հետ տասնամյակների կապերը Հայաստանի համար, և ի՞նչ են դրանք տվել երկրին ամենածանր ու վճռական պահերին։ Գերմանիայում Հաննինգի շուրջ ծագած սկանդալը և Նարիշկինի կապերի վերաբերյալ ռուսական լրագրողական հետաքննությունը բացահայտում են Ադրբեջանի ազդեցության մասշտաբները։ Մոսկվայում էլ հրապարակված տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ ադրբեջանական իշխանական վերնախավի հետ կապված գործարարները տարիներ շարունակ անմիջական մուտք են ունեցել Ռուսաստանի արտաքին հետախուզության ղեկավարի անձնական շրջապատ։ Տասնամյակներ շարունակ հայ հանրությանը ներշնչել են, որ Ռուսաստանի իշխանական վերնախավում ազդեցիկ հայ գործարարների ներկայությունն ու նրանց անձնական կապերը Հայաստանի անվտանգության կարևոր հենարաններից են։ Սակայն Բեռլինում և Մոսկվայում ադրբեջանական ազդեցության մասին հրապարակումները ստիպում են վերանայել այդ համոզմունքը։ Որքա՞ն ենք իրականում հասկացել ռուսական իշխանության ներսում գործող շահերի ու կապերի համակարգը, և ինչո՞ւ ենք այդքան երկար Հայաստանի անվտանգությունը կապել մի միջավայրի հետ, որում Ադրբեջանը նույնպես կարողացել է ազդեցիկ դիրքեր ձեռք բերել։
