Հոկտեմբերի 30-ին Անկարայում Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևը հանդես եկավ աշխարհաքաղաքական ուշագրավ առաջարկով՝ Ռուսաստանին ներգրավել Թյուրքական պետությունների կազմակերպության աշխատանքներում։ Առաջին հայացքից դիվանագիտական այս նախաձեռնությունն իրականում շոշափում է Եվրասիայում ուժերի հարաբերակցության հիմնարար փոփոխությունները։ Դարեր շարունակ Կենտրոնական Ասիայում և Կովկասում իր ազդեցությունն ամրապնդած Ռուսաստանին այսօր առաջարկվում է մասնակցել մի կառույցի գործունեությանը, որի ստեղծումը խորհրդային կայսրության փլուզումից հետո տարածաշրջանի պետությունների քաղաքական ինքնուրույնության հաստատման արդյունքներից էր։ Տոկաևն առաջարկեց Ռուսաստանին ներգրավել Թյուրքական պետությունների կազմակերպության աշխատանքներում՝ ԹՊԿ+ ձևաչափով կամ դիտորդի կարգավիճակով։ Նրա համոզմամբ՝ Մոսկվայի մասնակցությունը կմեծացնի կազմակերպության միջազգային կշիռը և կծառայի անդամ պետությունների շահերին։ Այս առաջարկը նաև արտացոլում է Կենտրոնական Ասիայում ձևավորվող նոր քաղաքական իրողությունը․ տարածաշրջանի պետությունները ձգտում են ընդլայնել իրենց համագործակցության շրջանակը՝ միաժամանակ պահպանելով Ռուսաստանի հետ պատմական, տնտեսական և անվտանգային կապերը։ Առաջարկի պատմական ենթատեքստը ուշագրավ է։ Դարեր շարունակ ռուսական և օսմանյան կայսրությունները մրցակցել են Սև ծովի, Կովկասի, Բալկանների և Մերձավոր Արևելքի համար։ Նրանց պատերազմները որոշել են ժողովուրդների ճակատագրեր, գծել սահմաններ և ձևավորել տարածաշրջանային անվտանգության համակարգեր։ Այսօր Անկարայում քննարկվում է Մոսկվայի հնարավոր մասնակցությունը մի կազմակերպության, որի քաղաքական և մշակութային ինքնությունը ձևավորվել է նաև ռուսական կայսերական տարածությունից անկախանալու գործընթացում։ 1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումը թյուրքական աշխարհի համար բացեց քաղաքական միավորման նոր հեռանկար։ Թուրքիան փորձեց այդ աշխարհագրությունը կապել ընդհանուր լեզվով, պատմությամբ, կրթությամբ և տնտեսական ծրագրերով։ 2009 թվականին ստեղծվեց Թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհուրդը, իսկ 2021 թվականին այն ստացավ Թյուրքական պետությունների կազմակերպություն անվանումը։ Այս ճանապարհին կենտրոնական նշանակություն ունեցավ հետխորհրդային պետությունների ինքնուրույն արտաքին քաղաքականության ձևավորումը։ Տոկաևի առաջարկը նոր հարց է առաջադրում այդ գործընթացի առջև. ինչպիսի՞ հարաբերություններ կարող է ունենալ թյուրքական աշխարհը Ռուսաստանի հետ՝ պահպանելով իր քաղաքական ինքնուրույնությունը։ Ղազախստանի նախագահի հաշվարկն ունի մի քանի շերտ։ Ռուսաստանը Ղազախստանի երկարամյա տնտեսական գործընկերն է, ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի առանցքային պետությունը։ Ղազախստանը միաժամանակ ընդլայնում է հարաբերությունները Թուրքիայի, Չինաստանի, Եվրոպական միության և ԱՄՆ-ի հետ։ Աստանայի արտաքին քաղաքականության հիմքում բազմակողմ համագործակցությունն է։ Այդ քաղաքականությունը թույլ է տալիս պահպանել տարբեր ուժային կենտրոնների հետ հարաբերությունները և սահմանափակել որևէ մեկից չափազանց մեծ կախվածությունը։ Այս տեսանկյունից Մոսկվային թյուրքական ձևաչափ հրավիրելու առաջարկը կարող է ծառայել Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները կառավարելի պահելու և տարածաշրջանային նոր պայմանավորվածությունների շուրջ նրա հետ երկխոսության միջոց դառնալու նպատակին։ Այստեղ առանձնահատուկ նշանակություն ունի Թուրքիայի դիրքորոշումը։ Անկարան տարիներ շարունակ ձգտել է ամրապնդել իր ազդեցությունը Կենտրոնական Ասիայում՝ օգտագործելով պատմամշակութային կապերը, պաշտպանական համագործակցությունը և տնտեսական նախագծերը։ Ռուսաստանի մասնակցությունը կարող է ընդլայնել կազմակերպության քաղաքական կշիռը, սակայն միաժամանակ առաջ բերել ազդեցության, որոշումների ընդունման և կազմակերպության ինքնության վերաբերյալ բարդ հարցեր։ Թյուրքական պետությունների կազմակերպության ներսում ընդհանուր պատմամշակութային կապերը դեռևս չեն ձևավորել միասնական ռազմավարական շահեր։ Ադրբեջանի քաղաքականության առանցքում շարունակում են մնալ Թուրքիայի հետ ռազմավարական դաշինքը և Կասպից ծովով դեպի արևմուտք հաղորդակցությունների զարգացումը, թեև Անկարայի հետ վերջին դիվանագիտական լարվածությունն ի հայտ է բերել նաև երկու երկրների շահերի տարբերությունները։ Ղազախստանն ու Ուզբեկստանը, իրենց հերթին, ձգտում են ամրապնդել թյուրքական համագործակցությունը՝ պահպանելով Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ տնտեսական ու քաղաքական կապերը։ Այս տարբեր առաջնահերթությունները բացահայտում են կազմակերպության հիմնարար խնդիրը. անդամ պետություններն ունեն ընդհանուր պատմություն և համագործակցության լայն հնարավորություններ, սակայն անվտանգության, տնտեսական զարգացման և արտաքին քաղաքականության հարցերում առաջնորդվում են սեփական հաշվարկներով։ Այդ իրողությունը դժվարացնում է ԹՊԿ-ի ձևավորումը որպես միասնական աշխարհաքաղաքական ուժային կենտրոն։ Հայաստանի համար Տոկաևի առաջարկն ունի անմիջական աշխարհաքաղաքական նշանակություն։ Հարավային Կովկասի հաղորդակցությունների ապագան դարձել է Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Ադրբեջանի, Իրանի, Միացյալ Նահանգների և Եվրոպական միության շահերի հատման կարևոր հարցերից մեկը։ Տարածաշրջանային ճանապարհների բացումը, էներգետիկ և առևտրային նոր կապերի ձևավորումն աստիճանաբար փոխում են ուժերի հարաբերակցությունը։ Այս պայմաններում Ռուսաստանի հնարավոր ներգրավումը Թյուրքական պետությունների կազմակերպության աշխատանքներում կարող է ազդել նաև Հայաստանի շուրջ ձևավորվող քաղաքական և տնտեսական պայմանավորվածությունների վրա։ Այստեղ կարևոր է պատմական հանգամանքը։ Ռուսաստանն ու Օսմանյան կայսրությունը դարեր շարունակ պայքարել են Կովկասի նկատմամբ ազդեցության համար։ Այդ մրցակցությունն ուղեկցվել է պատերազմներով, տարածքային բաժանումներով և փոքր ժողովուրդների ճակատագրերի վերաբերյալ մեծ տերությունների պայմանավորվածություններով։ Այսօր Մոսկվայի և Անկարայի հարաբերություններում տնտեսական փոխկապակցվածությունը, տարածաշրջանային մրցակցությունն ու համագործակցության հնարավորությունները գոյակցում են։ Տոկաևի առաջարկն այս հարաբերություններին նոր քաղաքական հարթակ հաղորդելու փորձ կարելի է համարել։ Հայաստանի համար էական է այդ հնարավոր մերձեցման գործնական բովանդակությունը։ Մոսկվայի և Անկարայի շահերի համադրումը կարող է փոխել տարածաշրջանային հաղորդակցությունների շուրջ բանակցությունների ընթացքը։ Ադրբեջանը նույնպես ձգտում է իր աշխարհագրական դիրքն օգտագործել տնտեսական և քաղաքական ազդեցությունն ընդլայնելու համար։ Այս զարգացումների պայմաններում Հայաստանի ինքնիշխան իրավազորությունը, ճանապարհների նկատմամբ պետական վերահսկողությունն ու միջազգային գործընկերների ներգրավումը ստանում են առանձնահատուկ նշանակություն։ Տոկաևի առաջարկի իրական հետևանքները դեռ պարզ չեն։ Դրանք կախված կլինեն Մոսկվայի արձագանքից, Անկարայի հաշվարկներից և կազմակերպության մյուս անդամների դիրքորոշումներից։ Սակայն արդեն ակնհայտ է տարածաշրջանային քաղաքականության ընդհանուր միտումը. ձևավորվում են համագործակցության նոր հարթակներ, վերանայվում են ազդեցության ավանդական գոտիները, իսկ տրանսպորտային ուղիները ձեռք են բերում ռազմավարական նշանակություն։ Տոկաևը Ռուսաստանին տեղ է առաջարկում թյուրքական աշխարհի բանակցային սեղանի շուրջ։ Այդ սեղանի շուրջ վաղը կարող են քննարկվել նաև Հայաստանի համար կենսական նշանակություն ունեցող ճանապարհներն ու տնտեսական նախագծերը։ Երևանի առաջնային խնդիրը սեփական շահերը հստակ ձևակերպելն ու տարածաշրջանային նոր պայմանավորվածությունների վրա իրական ազդեցություն ապահովելն է։ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքի արժեքը պետք է արտահայտվի նրա ինքնիշխանության ամրապնդմամբ և տնտեսական հնարավորությունների ընդլայնմամբ։
