Արարատ Միրզոյանի՝ Հանրային հեռուստաընկերությանը հայտնած նորությունը կարող է առաջին հայացքից տնտեսական մանրուք թվալ։ Առաջիկա օրերին Հայաստանը ապրանք է արտահանելու Ադրբեջան․ ադրբեջանական ընկերություններն արդեն գնումներ են կատարել հայկական ընկերություններից։ Բայց այստեղ կարևոր չէ առաջին բեռնատարի պարունակությունը։ Կարևոր է ուղղությունը։ Մինչ այժմ հետվաշինգտոնյան տնտեսական շարժի ամենատեսանելի դրվագը ադրբեջանական վառելիքի մուտքն էր Հայաստան։ Դա առևտուր էր, բայց քաղաքական իմաստով՝ միակողմանի։ Հայկական ապրանքի մուտքն ադրբեջանական շուկա արդեն փոխում է հարաբերության կառուցվածքը։ Սկսվում է փոխանակում։ Երեսունհինգ տարի Հայաստանը և Ադրբեջանը միմյանց համար ոչ թե շուկաներ էին, այլ անվտանգության սպառնալիքներ։ Սահմանը տնտեսական գիծ չէր։ Այն ռազմաճակատ էր։ Այժմ առաջին անգամ փորձ է արվում այդ սահմանին գին տալ։ Սա խաղաղության գործընթացի ամենահետաքրքիր փուլերից մեկն է, որովհետև դիվանագիտությունը սկսում է վերածվել տնտեսական շահի։ Խաղաղության համաձայնագրերը ստորագրում են կառավարությունները։ Խաղաղությունը կայունացնում են նրանք, ովքեր այն կորցնելու բան ունեն։ Եթե ադրբեջանական ընկերությունը սկսում է հայկական ապրանք գնել, հայկական ընկերությունը՝ ադրբեջանական շուկայից եկամուտ ստանալ, փոխադրողը՝ բեռ տեղափոխել, իսկ պետությունները՝ հարկ և տարանցման եկամուտ ստանալ, պատերազմն աստիճանաբար ձեռք է բերում ոչ միայն մարդկային ու քաղաքական, այլև հաշվարկելի տնտեսական գին։ Սա խաղաղության ապահովագրության ամենահին մեխանիզմներից է։ Եվրոպական ինտեգրման սկզբնական տրամաբանությունն էլ միայն հաշտության մասին չէր։ Նախկին հակառակորդների միջև ստեղծվեց այնպիսի տնտեսական փոխկախվածություն, որի պայմաններում հաջորդ պատերազմը պետք է հարվածեր արդեն սեփական արդյունաբերությանը, առևտրին և բարեկեցությանը։ Հարավային Կովկասը Եվրոպա չէ, և մեկ առևտրային գործարքը ոչինչ չի երաշխավորում։ Բայց տրամաբանությունը նույնն է. սահմանը, որով անցնում է ապրանքը, ավելի դժվար է կրկին դարձնել խրամատ։ Հենց այդ պատճառով Բաքվի որոշումը հայկական ապրանքի համար թեկուզ փոքր պատուհան բացելու մասին քաղաքական հարց է առաջացնում։ Ի՞նչ է ուզում Ադրբեջանը։ Պարզապես առևտո՞ւր։ Հայաստանի շուկայի հասանելիությո՞ւն։ Տարանցո՞ւմ։ TRIPP-ի արագ իրականացո՞ւմ։ Տարածաշրջանային հաղորդակցությունների նոր համակարգո՞ւմ։ Թե՞ Բաքուն հասկացել է, որ Հայաստանի հետ խաղաղությունը կարելի է ամրացնել ոչ միայն պայմանագրերով, այլ շահերով։ Երևանի համար հարցն ավելի բարդ է։ Հայաստանը չպետք է ադրբեջանական շուկան փոխարինի ռուսական կախվածությանը։ Մի կախվածությունից դուրս գալու իմաստը մյուսի մեջ մտնելը չէ։ Նոր առևտուրը արժեք կունենա միայն այն դեպքում, եթե դառնա Հայաստանի տնտեսական աշխարհագրության ընդլայնում՝ Թուրքիայի, Եվրոպայի, Իրանի, Վրաստանի և Կենտրոնական Ասիայի ուղղությունների կողքին։ Այստեղ է TRIPP-ի և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների իրական նշանակությունը։ Եթե Հայաստանը դառնում է ոչ թե փակ սահմանների վերջնակետ, այլ Թուրքիան, Ադրբեջանը, Իրանը, Սև ծովը և Կասպից ավազանը կապող հանգույց, փոխվում է ոչ միայն նրա լոգիստիկան։ Փոխվում է Հայաստանի աշխարհաքաղաքական արժեքը։ Փոքր պետությունների անվտանգությունը հաճախ սկսվում է հենց այնտեղ, որտեղ նրանց կայունությամբ շահագրգռվածների թիվը մեծանում է։ Սակայն տնտեսական փոխկախվածությունը խաղաղության երաշխիք չէ։ Պատմությունը լի է պետություններով, որոնք առևտուր են արել և հետո պատերազմել։ Առևտուրը պատերազմը անհնար չի դարձնում։ Այն պատերազմը թանկացնում է։ Հայաստանի խնդիրը առաջիկա տարիներին հենց դա պետք է լինի՝ խաղաղությունը դարձնել այնքան շահավետ, իսկ դրա խախտումը՝ այնքան թանկ, որ ուժի կիրառումը կորցնի իր տնտեսական և քաղաքական տրամաբանությունը։ Այդ իմաստով հայկական ապրանքի առաջին խմբաքանակը Ադրբեջան կարող է արժեքով համեստ լինել։ Բայց եթե դրանից հետո գա երկրորդը, տասներորդը, հարյուրերորդը, եթե բացվեն ճանապարհները, առաջանան պայմանագրեր, ներդրումներ և փոխադարձ շահեր, ապա Հարավային Կովկասում կսկսվի շատ ավելի կարևոր գործընթաց։ Խաղաղությունը կդադարի միայն քաղաքական խոստում լինելուց։ Այն կունենա սեփականություն, պայմանագիր, աշխատանք և գին։ Եվ երբ խաղաղությունը գին ունի, պատերազմն առաջին անգամ սկսում է հաշիվ ստանալ։
