Բիշքեկում ոչ ոք չխզեց հայ-ռուսական հարաբերությունները։ Բայց, թերևս, առաջին անգամ երկու կողմն էլ հրապարակավ ընդունեցին, որ այն հարաբերությունները, որոնք գիտեինք երեք տասնամյակ, այլևս չկան։ Նիկոլ Փաշինյանն այդ փոփոխությունն անվանեց «վերաֆորմատավորում»։ Վլադիմիր Պուտինը շատ ավելի պարզ ձևակերպեց դրա երկու գները՝ եթե Հայաստանը ընտրում է Եվրոպական միությունը, Ռուսաստանը վերանայելու է տնտեսական հարաբերությունները, իսկ եթե Հայաստանին պետք չէ Գյումրիի ռուսական ռազմաբազան՝ «մենք կհեռանանք թեկուզ վաղը»։ Այս երկու նախադասությունների միջև է Բիշքեկի ամբողջ քաղաքականությունը։ Ռուսաստանը Հայաստանի հետ իր հետխորհրդային հարաբերությունները կառուցել էր երկու սյան վրա՝ անվտանգություն և տնտեսություն։ Գյումրին առաջինի խորհրդանիշն էր, ԵԱՏՄ-ն՝ երկրորդի։ Պուտինը Բիշքեկում երկուսն էլ դրեց պայմանական եղանակի մեջ։ Դա փոքր փոփոխություն չէ։ Տասնամյակներ շարունակ ռուսական ներկայությունը Հայաստանում ներկայացվում էր գրեթե աշխարհագրական անխուսափելիության կարգավիճակով։ Ռուսաստանը ոչ միայն գործընկեր էր, այլ անվտանգության վերջին հասցեն։ 102-րդ ռազմաբազան պարզապես զորամաս չէր. այն քաղաքական համակարգի նյութական արտահայտությունն էր, որի չգրված պայմանագիրը պարզ էր՝ Հայաստանը սահմանափակում է իր ռազմավարական ազատությունը, Ռուսաստանը երաշխավորում է նրա անվտանգությունը։ Այդ պայմանագիրը ստորագրված չէր մեկ թղթի վրա։ Բայց այն ավելի ազդեցիկ էր, քան բազմաթիվ ստորագրված պայմանագրեր։ Այն չփլուզվեց Բիշքեկում, այն փլուզվեց 2020-ին, երբ պատերազմը չկանխվեց։ Ճաքեց 2021–2022-ին, երբ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ ռազմական գործողությունները չգործարկեցին դաշնակցային պաշտպանության ակնկալվող մեխանիզմները։ Եվ վերջնականապես կորցրեց իր նախկին իմաստը 2023-ին, երբ Արցախը հայաթափվեց ռուս խաղաղապահների ներկայության պայմաններում։ Արցախը այստեղ ոչ միայն ազգային ողբերգություն է։ Այն հայ-ռուսական անվտանգության հին մոդելի դաժան աուդիտն է։ Պատմությունը երբեմն պայմանագրերը չեղարկում է մինչև դիվանագետները կհամարձակվեն փոխել դրանց անունները։ Հենց այդ պատճառով ուշագրավ է, որ դեռ անցյալ տարի Երևանը հերքում էր Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վերաֆորմատավորման անհրաժեշտությունը։ Բիշքեկից հետո Փաշինյանն արդեն ասում է՝ նոր միջավայրը պահանջում է հենց դա։ Նոր միջավայրը, սակայն, միայն Ռուսաստանի մասին չէ։ Հայաստանը խաղաղության գործընթաց ունի Ադրբեջանի հետ, փորձում է կարգավորել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ, կառուցում է ավելի խորը քաղաքական կապեր Եվրոպական միության և Միացյալ Նահանգների հետ, իսկ տարածաշրջանի հաղորդակցային քարտեզը կարող է վերագծվել TRIPP-ի, նոր առևտրի և տարանցիկ ճանապարհների միջոցով։ Հին աշխարհում Հայաստանը փակ սահմաններով պետություն էր, որի արտաքին անվտանգության գլխավոր պատուհանը բացվում էր դեպի Մոսկվա։ Նոր աշխարհում Երևանը փորձում է բացել մի քանի պատուհան միաժամանակ։ Բիշքեկում Պուտինը ցույց տվեց, որ Մոսկվան հասկանում է այդ փոփոխությունը, բայց անվճար չի ընդունելու այն։ ԵՄ-ԵԱՏՄ վեճի էությունը հենց սա էր։ Փաշինյանն ասում էր՝ Հայաստանը ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու մասին չի հայտարարել և ցանկանում է այլընտրանքներ ունենալ։ Պուտինը հակադարձեց՝ այլ տնտեսական միությանն անդամակցելու գործընթաց սկսելը փաստացի նշանակում է դուրս գալ ներկայիս միությունից, որովհետև երկուսը համատեղելի չեն։ Ռուսաստանին, նրա խոսքով, անհրաժեշտ է հնարավորինս արագ հստակություն՝ իր տնտեսական քաղաքականությունը վերակառուցելու համար։ Սա վերջնագիր չէ դասական իմաստով։ Սա հաշիվ է։ Այդ հաշվի տողերում գազն է, ռուսական շուկան, ատոմակայանը, երկաթուղին, կապիտալը, արտահանումը։ Պատահական չէ նաև ռուսական պատվիրակության կազմը՝ Բիշքեկում սեղանի շուրջ էին «Ռոսատոմի», ՌԺԴ-ի, էներգետիկայի, տրանսպորտի և «Ռոսսելխոզնադզորի» ղեկավարները։ Աշխարհաքաղաքականությունը այստեղ իջնում է երկաթուղային գծերի, մեգավատների և մաքսային դրույքաչափերի մակարդակ։ Եվ հենց այստեղ Հայաստանի առաջ սկսվում է ամենադժվար աշխատանքը։ Ռուսաստանից անկախանալը հակառուսականություն չէ։ Եվրոպա գնալը նույնպես դեռ եվրոպականացում չէ։ Իսկ ռուսական բազայի հեռացումը ինքնին անվտանգություն չի ստեղծում։ Դատարկ զորանոցը ռազմավարություն չէ։ Պետության ինքնիշխանությունը չափվում է ոչ թե նրանով, թե ում կարող ես հեռացնել, այլ նրանով, թե առանց նրա որքան կարող ես կանգնել։ Եթե Հայաստանը ցանկանում է ռազմավարական ազատություն, պետք է ստեղծի դրա նյութական հիմքը՝ մարտունակ բանակ, դիվերսիֆիկացված պաշտպանական գործընկերություններ, այլընտրանքային շուկաներ, էներգետիկ դիմադրունակություն, նոր հաղորդակցություններ, մրցունակ տնտեսություն և հարաբերություններ Իրանի, Վրաստանի, Թուրքիայի, Եվրոպայի ու Միացյալ Նահանգների հետ, որոնցից ոչ մեկը մյուսի փոխարինողը չէ։ Սա է Բիշքեկի իրական դասը։ Հայաստանի խնդիրը Ռուսաստանից փախչելը չէ։ Ռուսաստանը աշխարհագրությունից չի հեռանալու, ինչպես Հայաստանը չի կարող ջնջել երեք տասնամյակի տնտեսական և մարդկային կապերը։ Խնդիրը շատ ավելի հավակնոտ է՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները կայսերական ծայրամասի և հովանավորի հարաբերությունից դարձնել երկու ինքնիշխան պետությունների հարաբերություն։ Այդ անցումը կարող է ցավոտ լինել։ Այն գին կունենա։ Բայց ինքնիշխանությունը հենց այն պահից է իրական դառնում, երբ պետությունը պատրաստ է իր ընտրությունների գինը վճարել ինքնուրույն։ Պուտինի «վաղն իսկ կհեռանանք»-ը այդ իմաստով ոչ սպառնալիք է, ոչ էլ ազատագրման խոստում։ Դա հարց է՝ ուղղված Հայաստանին։ Եթե հին Ռուսաստանը մի օր իսկապես հեռանա, պատրա՞ստ է Հայաստանը հաջորդ առավոտյան ապրել սեփական պետության հաշվին։ Բիշքեկից հետո սա է հայ-ռուսական հարաբերությունների գլխավոր հարցը։
