Փոքր պետությունների աշխարհաքաղաքականությունը հաճախ ընտրության մասին չէ։ Այն երկու անհրաժեշտությունների միջև ապրելու արվեստ է։ Հայաստանի համար Իրանը այդպիսի անհրաժեշտություն է։ Միացյալ Նահանգներն ու արևմտյան ֆինանսական համակարգը՝ մյուսը։ Այժմ այդ երկուսի միջև տարածությունը նեղանում է։ ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Սքոթ Բեսենթը Մեծ քսանյակի առաջիկա հանդիպմանը պատրաստվում է գործընկերներին կոչ անել կրճատել տնտեսական կապերն Իրանի հետ։ Սա պարզապես պատժամիջոցների հերթական փաթեթ չէ։ Վաշինգտոնը փորձում է Իրանի մեկուսացումը ամերիկյան քաղաքականությունից վերածել միջազգային ֆինանսական կարգապահության՝ ընտրության առաջ կանգնեցնելով ոչ միայն Թեհրանին, այլ նրա հետ գործարք կատարող երրորդ երկրների բանկերին և ընկերություններին։ Երկրորդային պատժամիջոցների տրամաբանությունը պարզ է և դաժան. Միացյալ Նահանգները պարտադիր չէ արգելի Հայաստանին առևտուր անել Իրանի հետ։ Բավական է հայկական բանկին հարցնել՝ ո՞ր շուկան է ավելի կարևոր՝ իրանականը, թե դոլարայինը։ Պատասխանը գրեթե կանխորոշված է։ Սա ամերիկյան ուժի այն տեսակն է, որը քարտեզի վրա չի երևում։ XIX դարի կայսրությունները վերահսկում էին նեղուցները, նավահանգիստներն ու երկաթուղիները։ XXI դարի գերտերությունը կարող է վերահսկել վճարման ճանապարհը։ Դոլարը, թղթակցային հաշիվները, միջազգային բանկային համապատասխանության կանոնները և ամերիկյան ֆինանսական շուկայի հասանելիությունը դարձել են աշխարհաքաղաքական ենթակառուցվածք։ Երբեմն ավելի ազդեցիկ, քան ռազմաբազան։ Հայաստանի խնդիրը հենց այստեղ է սկսվում։ Իրանը Երևանի համար սովորական հարևան չէ։ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սահմանների երկարատև փակ լինելու պայմաններում այն տասնամյակներ շարունակ եղել է Հայաստանի երկու արտաքին ցամաքային ելքերից մեկը։ Իրանի հետ Հայաստանը ունի էներգետիկ փոխկախվածություն, գազ-էլեկտրաէներգիա փոխանակման մեխանիզմ, առևտուր և հաղորդակցային շահեր։ Ավելին՝ Թեհրանը Հայաստանի հարավային սահմանի և Սյունիքի աշխարհաքաղաքական ստատուս քվոյի պահպանման հարցում ունի սեփական, Հայաստանի շահերի հետ հաճախ համընկնող հետաքրքրություն։ Հետևաբար Հայաստանին առաջարկել պարզապես «կրճատել հարաբերություններն Իրանի հետ» նշանակում է անտեսել աշխարհագրությունը։ Բայց աշխարհագրությունը չի չեղարկում ֆինանսական իրականությունը։ Հայաստանի տնտեսությունը ինտեգրված է այն համակարգին, որի կենտրոնում արևմտյան ֆինանսներն են։ Հայկական բանկերի համար դոլարային գործարքները, թղթակցային հարաբերությունները, միջազգային վճարային համակարգերի հասանելիությունն ու համապատասխանության հեղինակությունը կենսական նշանակություն ունեն։ Ոչ մի պատասխանատու կառավարություն չի կարող այդ համակարգի հետ կապը վտանգել՝ Իրանի հետ առևտրի ներկայիս ծավալները պահպանելու համար։ Այստեղից առաջանում է Երևանի նոր արտաքին քաղաքական հավասարումը. Իրանից հեռանալ Հայաստանը չի կարող։ Պատժամիջոցների համակարգն անտեսել՝ նույնպես։ Այսպիսի հակասությունները պատմության մեջ փոքր պետություններին հաճախ ստիպել են ընտրել ճամբար։ Բայց լավ դիվանագիտությունը երբեմն հենց այն է, որ կարողանում է խուսափել անբնական երկընտրանքից։ Հայաստանը պետք է Վաշինգտոնին բացատրի այն, ինչը մեծ տերությունները հաճախ մոռանում են պատժամիջոցային քաղաքականություն մշակելիս. աշխարհագրությունը պատժամիջոցների ենթակա չէ։ Իրանի հետ Հայաստանի առևտրի զգալի մասը կապված չէ իրանական ռազմական համակարգի, պատժամիջոցներից խուսափելու ցանցերի կամ նավթային ստվերային առևտրի հետ։ Էներգետիկ փոխանակումը Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության բաղադրիչ է։ Սահմանային առևտուրը հարավային Հայաստանի տնտեսության մաս է։ Իրանի տարածքը նաև Հայաստանի համար Պարսից ծոցի և ավելի լայն հարավային ուղղության հնարավոր հաղորդակցային ճանապարհ է։ Վաշինգտոնի հետ խոսակցությունը, հետևաբար, չպետք է լինի բացառություն խնդրելու մասին։ Այն պետք է լինի Հայաստանի առանձնահատուկ խոցելիությունը ճանաչող կանոնների մասին ։ Երևանին անհրաժեշտ է հնարավորինս հստակ տարանջատում՝ ինչն է թույլատրելի առևտուր, ինչը՝ բարձր ռիսկային գործարք, ինչ մեխանիզմներով կարող են շարունակվել էներգետիկ ծրագրերը և որտեղ է սկսվում երկրորդային պատժամիջոցների իրական վտանգը։ Որքան մեծ է անորոշությունը, այնքան ավելի պահպանողական են դառնում բանկերը։ Իսկ բանկերը սովորաբար չեն սպասում ԱՄՆ ֆինանսների նախարարության Օտարերկրյա ակտիվների վերահսկման վարչության պատժամիջոցին. նրանք ռիսկը փակում են նախապես։ Հենց սա կարող է դառնալ Հայաստանի առաջին իրական խնդիրը։ Ոչ թե պաշտոնական պատժամիջոցը, այլ ինքնապատժամիջոցը ։ Հայկական բանկը, վախենալով կորցնել ամերիկյան թղթակցային հարաբերությունը, կարող է հրաժարվել նույնիսկ իրավաբանորեն թույլատրելի իրանական գործարքից։ Ընկերությունները կարող են դադարեցնել պայմանագրերը, արտահանողները՝ կորցնել շուկան։ Այսպիսով Վաշինգտոնի ճնշումը կարող է Հայաստան հասնել շատ ավելի շուտ, քան Հայաստանի անունը կհայտնվի որևէ ամերիկյան փաստաթղթում։ Banque Misr-ի դեպքը հենց այդ պատճառով կարևոր նախազգուշացում է։ Երբ ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը թիրախավորում է երրորդ երկրի բանկի արտասահմանյան մասնաճյուղերը՝ Իրանի հետ գործարքների պատճառով, ուղերձը հասցեագրված է ոչ միայն այդ բանկին։ Այն կարդում են աշխարհի բոլոր համապատասխանության բաժինները։ Երևանում նույնպես պետք է կարդան։ Բայց խնդիրը միայն ֆինանսական չէ։ Այն հատվում է Հայաստանի նոր տարածաշրջանային ռազմավարության հետ։ ԹՐԻՓ-ի զարգացումը և հայ-ադրբեջանական հաղորդակցությունների բացումը Թեհրանում արդեն դիտարկվում են անվտանգության տեսանկյունից։ Եթե դրան միանա ամերիկյան ճնշումը Իրանի տնտեսական կապերի վրա, Հայաստանը կարող է հայտնվել երկու հակադիր պահանջների միջև. Վաշինգտոնը կցանկանա նվազեցնել Թեհրանի տնտեսական հնարավորությունները, իսկ Թեհրանը Հայաստանից կցանկանա ապացույցներ, որ արևմտյան ներգրավվածությունը չի վերածվում Իրանի հյուսիսային սահմանի շուրջ տնտեսական օղակի։ Հայաստանի պատասխանը երկուսին էլ պետք է նույնը լինի։ Հայաստանի տարածքը ոչ Իրանի պատժամիջոցները շրջանցելու ճանապարհ է, ոչ Իրանը շրջափակելու գործիք։ Սա չեզոքության քաղաքականություն չէ, այլ ազգային շահի վրա հիմնված ռազմավարական ինքնուրույնություն։ Հայաստանը խորացնում է հարաբերությունները Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության հետ և պետք է պաշտպանի իր ֆինանսական համակարգը պատժամիջոցային ռիսկերից։ Բայց նույն Հայաստանը չի կարող իր հարավային սահմանը վերածել մեկ այլ պետության աշխարհաքաղաքական ռազմավարության հավելվածի։ Սա հատկապես կարևոր է այն պահին, երբ տարածաշրջանի ամբողջ տնտեսական քարտեզը փոխվում է։ Հայաստան-Թուրքիա սահմանի հնարավոր բացումը, հայ-ադրբեջանական առևտրի սկիզբը, նոր տարանցիկ ճանապարհները և ԹՐԻՓ-ը Հայաստանի համար առաջին անգամ ստեղծում են տնտեսական ուղղությունների բազմազանեցման հնարավորություն։ Դա նաև Իրանի հարցում Հայաստանի լավագույն ապահովագրությունն է։ Երեք տասնամյակ Իրանի բացառիկ նշանակությունը Հայաստանի համար մասամբ պայմանավորված էր Հայաստանի շրջափակմամբ։ Որքան շատ սահմաններ և ճանապարհներ բացվեն, այնքան Հայաստանը ավելի ազատ կլինի Թեհրանի հետ հարաբերություններում՝ առանց այդ հարաբերությունները խզելու։ Նույն տրամաբանությամբ, որքան բազմազան լինի Հայաստանի էներգետիկան, այնքան քիչ կլինի որևէ մեկ մատակարարից կախվածությունը։ Փոքր պետության ինքնիշխանությունը մեկ կախվածությունը մյուսով փոխարինելը չէ։ Այն այլընտրանքների բազմապատկումն է։ Առաջիկա շաբաթներին, հետևաբար, Երևանը պետք է հետևի ոչ միայն Վաշինգտոնի նոր պատժամիջոցների ցանկերին։ Ավելի կարևոր կլինի հասկանալ՝ արդյո՞ք ձևավորվում է նոր ամերիկյան դոկտրին, ըստ որի Իրանի հետ սովորական տնտեսական կապն անգամ աստիճանաբար դիտարկվելու է որպես ամերիկյան ֆինանսական համակարգի հասանելիության հետ անհամատեղելի ռիսկ։ Եթե այդ սահմանը տեղաշարժվի, Հայաստանի համար հարցն այլևս միայն իրանական առևտրի մասին չի լինի։ Այն կդառնա արտաքին քաղաքականության հասունության քննություն։ Հայաստանը չի ընտրել իր աշխարհագրությունը։ Նրա հարավում Իրանը կմնա՝ անկախ նրանից, թե ով է նստում Սպիտակ տանը կամ ինչ ռեժիմ է Թեհրանում։ Բայց Հայաստանը կարող է ընտրել, թե ինչպես կառավարել այդ աշխարհագրությունը։ Փոքր պետությունների ճակատագիրը հաճախ որոշվում է երկու սահմանների միջև՝ այն սահմանի, որը գծված է քարտեզի վրա, և այն սահմանի, որը գծում են մեծ տերությունների շահերը։ Հայաստանի հարավում առաջինը Իրանի սահմանն է։ Երկրորդը՝ դոլարի սահմանը ։ Հայկական պետականության խնդիրը երկուսն էլ բաց պահելն է՝ առանց որևէ մեկի պատանդը դառնալու։
