Եվրամիության խորհրդի որոշումը Հայաստանի համար առևտրային ժամանակավոր արտոնություններ հաստատելու մասին առաջին տեսանելի պատասխաններից է այն հարցին, որը վերջին ամիսներին ավելի ու ավելի սուր է հնչում Երևանում՝ ինչպե՞ս նվազեցնել Ռուսաստանի տնտեսական լծակների քաղաքական արժեքը՝ առանց հայկական տնտեսությունը ցնցելու ։ Բրյուսելի պատասխանը շուկան է։ Առաջարկվող կարգավորումը պետք է ազատականացնի Հայաստանից Եվրամիություն արտահանման շուրջ 80 տոկոսը։ Թարմ մրգերի, բանջարեղենի և բույսերի դեպքում ընդգրկումը հասնում է գրեթե 99 տոկոսի, խմիչքների, այդ թվում՝ ոգելից խմիչքների դեպքում՝ ավելի քան 91 տոկոսի։ Ռեժիմը նախատեսված է երկու տարվա համար և, Եվրախորհրդարանի հավանության դեպքում, կարող է արագ ուժի մեջ մտնել։ Թվերը կարևոր են, բայց քաղաքական իմաստը դրանցից մեծ է։ Ռուսաստանը մայիսից սահմանափակումներ է կիրառել հայկական գյուղմթերքի, ձկնամթերքի, կաթնամթերքի, խմիչքների և ծաղիկների նկատմամբ։ Դրանք հատկապես ցավոտ են այն պատճառով, որ հարվածում են հենց այն ոլորտներին, որոնք տասնամյակներ շարունակ կառուցվել են ռուսական շուկայի շուրջ։ Եվրոպական պատասխանը, փաստորեն, հետևյալն է․ եթե մեկ շուկա փակվում է, Հայաստանը պետք է հնարավորություն ստանա արագացնել մուտքը մյուսը։ Սա արդեն աշխարհաքաղաքականություն է մաքսային սակագների լեզվով ։ Մեծ տերությունների ազդեցությունը հազվադեպ է սահմանափակվում բանակներով և դիվանագիտական հայտարարություններով։ Այն կառուցվում է նաև այն բանի վրա, թե որտեղ է վաճառվում գյուղացու բերքը, ինչ արժույթով է վճարվում արտադրողի աշխատանքը, ինչ ստանդարտներով է աշխատում գործարանը և որ սահմանին է կանգնում բեռնատարը։ Հայաստանի երկարամյա տնտեսական խոցելիությունն էլ հենց այստեղ է եղել։ Երբ արտահանման մեծ հատվածը կենտրոնացած է մեկ շուկայում, առևտրային սահմանափակումը դառնում է արտաքին քաղաքականության գործիք։ Բրյուսելի քայլը այդ հավասարումը չի վերացնում։ Բայց սկսում է փոխել այն։ Եվ սա հատկապես նշանակալի է Բիշքեկում Փաշինյան–Պուտին բանավեճից անմիջապես հետո։ Պուտինի հիմնական փաստարկը Հայաստանի եվրոպական ուղղության դեմ ոչ թե գաղափարախոսական էր, այլ տնտեսական․ Եվրասիական տնտեսական միությունը շուկա է, առևտրային շղթաներ, կանոնակարգեր և արտահանման հնարավորություններ։ Այլ ուղղություն ընտրելը գին ունի։ Եվրամիության որոշումը այդ բանավեճին տալիս է շատ կոնկրետ պատասխան․ ընտրության գինը կարելի է նվազեցնել՝ այլընտրանք ստեղծելով ։ Բայց այստեղ Հայաստանի համար սկսվում է ավելի դժվար աշխատանքը։ Եվրոպական շուկան ռուսական շուկայի աշխարհագրական փոխարինողը չէ։ Այն շատ ավելի մեծ է, բայց նաև շատ ավելի պահանջկոտ։ Մաքսատուրքի վերացումը դեռ չի նշանակում, որ հայկական ապրանքն ինքնաբերաբար հայտնվելու է Փարիզի, Բեռլինի կամ Վարշավայի խանութներում։ Դրա համար պետք են որակ, ծագման վերահսկելի կանոններ, սննդային անվտանգություն, սերտիֆիկացում, լոգիստիկա, փաթեթավորում, արտադրության ծավալ և կանխատեսելիություն։ Եվրամիությունն ինքն էլ դա բացահայտ ասում է։ Արտոնությունները պայմանավորված են ապրանքների ծագման կանոնների պահպանմամբ, վարչական համագործակցությամբ, Եվրամիությունից ներմուծումների նկատմամբ նոր սահմանափակումներ չմտցնելով, ինչպես նաև Հայաստան-Եվրամիություն Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի հիմնարար սկզբունքների՝ ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության և մարդու իրավունքների պահպանմամբ։ Սա արտոնություն է, բայց ոչ նվեր։ Բրյուսելը բացում է դուռը, սակայն հայկական արտադրողը պետք է կարողանա անցնել այդ դռնով։ Այստեղ է որոշման ամենակարևոր ներքին քաղաքական հետևությունը։ Հայաստանի եվրոպական ինտեգրումը հնարավոր չէ կառուցել միայն արտաքին քաղաքական հայտարարություններով։ Այն պահանջում է տնտեսության վերափոխում՝ եվրոպական շուկային համապատասխան արտադրություն, պետական վերահսկողության ավելի բարձր որակ, մրցակցային միջավայր, մաքսային և սննդային անվտանգության հաստատությունների արդիականացում։ Այս իմաստով առևտրային արտոնությունը նաև բարեփոխումների պայմանագիր է ։ Երկու տարվա ժամկետը նույնպես պատահական չէ։ Սա կամուրջ է, ոչ վերջնական հանգրվան։ Հայաստանը երկու տարի է ստանում ապացուցելու համար, որ կարող է ռուսական շուկայից կախվածությունը ոչ թե պարզապես տեղափոխել մեկ այլ ուղղություն, այլ փոխել իր արտահանման ամբողջ կառուցվածքը։ Դրա համար պետք է նաև զգուշանալ մեկ պարզ սխալից։ Ռուսական շուկան եվրոպականով մեխանիկորեն փոխարինելը նույնպես ռազմավարություն չէ։ Հայաստանի նպատակը չպետք է լինի մեկ կախվածությունը փոխարինել մյուսով։ Պետք է ունենալ Եվրոպա, Ռուսաստան, Մերձավոր Արևելք, Իրան, Վրաստան, ապագայում նաև Թուրքիա և Ադրբեջան տանող հնարավորություններ։ Տնտեսական ինքնիշխանությունը սկսվում է այնտեղ, որտեղ մեկ սահման փակվելիս տնտեսությունը չի կանգնում։ Բրյուսելի որոշման ամենամեծ քաղաքական արժեքը հենց սա է։ Այն ցույց է տալիս, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքական վերադասավորումը կարող է աստիճանաբար ստանալ նյութական հիմք։ Քաղաքական աջակցությունը վերածվում է շուկայի հասանելիության, իսկ աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ տնտեսական ենթակառուցվածքի։ Հիմա հերթը Հայաստանինն է։ Եթե հայկական տնտեսությունը չկարողանա արագ համապատասխանել եվրոպական պահանջներին, արտոնությունը կմնա գեղեցիկ իրավական փաստաթուղթ։ Եթե կարողանա՝ Ռուսաստանի կողմից յուրաքանչյուր հաջորդ առևտրային սահմանափակում արդեն շատ ավելի փոքր քաղաքական ազդեցություն կունենա։ Եվ հենց այստեղ է այս որոշման իրական իմաստը։ Ինքնիշխանությունը սկսվում է ոչ միայն այնտեղ, որտեղ պետությունը կարող է ընտրություն հայտարարել, այլ այնտեղ, որտեղ տնտեսությունը կարող է դիմանալ այդ ընտրության հետևանքներին։ Բրյուսելը Հայաստանին այսօր տալիս է ոչ թե այդ ինքնիշխանությունը, տալիս է այն կառուցելու հնարավորություն։
