Սեպտեմբերի 25-ին ամերիկյան The National Interest -ը Ստեֆան Պեչդիմալջիի հեղինակությամբ անդրադարձել է Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության ճակատագրին։ Հոդվածի առանցքում հստակ մի պնդում է՝ Գանձասարի, Դադիվանքի և մյուս հայկական հուշարձանների «կովկասյան ալբանական» վերագրումը հեղինակը դիտարկում է որպես պատմական հիշողության վերաձևավորման պետական քաղաքականություն, որի ազդեցությունը դուրս է գալիս մշակութային ժառանգության շրջանակից և առնչվում է նաև Հայաստան–Ադրբեջան երկարաժամկետ հաշտեցման հնարավորությանը։ Հոդվածի հրապարակման պահն ինքնին խոսուն է։ Հարավային Կովկասի շուրջ միջազգային օրակարգն այսօր կենտրոնացած է սահմանազատման, հաղորդակցությունների ապաշրջափակման, TRIPP-ի, առևտրի, էներգետիկ կապերի և ներդրումների վրա։ Տարածաշրջանի ապագան ավելի ու ավելի է ձևակերպվում ճանապարհների, շուկաների և փոխկապակցվածության լեզվով։ Այդ օրակարգը կարող է խաղաղությանը տալ նյութական հիմք, սակայն չի կարող ինքնուրույն լուծել պատմական հիշողության, ինքնության և փոխադարձ ճանաչման խնդիրները։ Խաղաղությունը ենթակառուցվածքներից ավելի լայն կառուցվածք է։ Ճանապարհի կառուցումը տեխնիկական խնդիր է, վստահության վերականգնումը՝ քաղաքական և հոգեբանական երկար գործընթաց։ Այդ ճանապարհին պատմական հիշողության նկատմամբ պետական վերաբերմունքը դառնում է հաշտեցման խորության ամենազգայուն չափիչներից մեկը։ The National Interest -ի հրապարակումը թեման դուրս է բերում մշակութային ժառանգության նեղ շրջանակից և տեղափոխում հաշտեցման քաղաքական հիմքերի դաշտ։ Հեղինակը վկայակոչում է Ղարաբաղում օտարերկրյա դիվանագետների ու փորձագիտական շրջանակների համար կազմակերպված վերջին այցելությունները, որոնց ընթացքում հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը ներկայացվել են որպես «կովկասյան ալբանական» ժառանգություն։ Այս փաստական դրվագների վրա նա կառուցում է ավելի լայն եզրահանգում՝ պատմական հիշողության պետական վերաձևավորումը կարող է վերածվել նաև ապագա հաշտեցման կառուցվածքային խնդրի։Այդ տարբերակումը կարևոր է։ Բայց խնդրի էությունը դրանից չի փոքրանում։ Հուշարձանը միայն մշակութային արժեք չէ։ Այն պատմական ներկայության նյութական վկայություն է, համայնքային հիշողության հենարան և երբեմն նաև հայրենիքի հետ իրավական ու բարոյական կապի վերջին պահպանված ապացույցը։ Երբ ժողովրդի պատմական ներկայության հետքերը վերացվում կամ վերաիմաստավորվում են, հարցն այլևս միայն մշակութային ժառանգությանը չի վերաբերում։ Փոխվում է նաև տարածքի պատմական պատկերը, իսկ դրա հետ՝ հիշողության, պատկանելության և վերադարձի շուրջ քաղաքական իրավունքի ընկալումը։ Պեչդիմալջին այս քաղաքականությունը կապում է բռնի տեղահանված հայերի վերադարձի հեռանկարի հետ։ «Արևմտյան Ադրբեջան» ձևակերպումն էլ նա տեղավորում է նույն պատմաքաղաքական շրջանակում՝ որպես տարածքի հիշողությունն ու պատկանելությունը վերաձևակերպելու փորձ։ Այս խնդիրը նոր չէ։ Հակամարտությունից հետո ամենաբարդ պայքարը հաճախ այլևս տարածքի համար չէ, այլ անցյալի իմաստի։ Հաշտեցման կայունությունը մեծապես կախված է նրանից, թե նախկին հակառակորդները որքանով են պատրաստ ընդունել միմյանց պատմական ներկայությունն ու հիշողության իրավունքը։ Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղությունը կարող է ամրանալ տնտեսական փոխկապակցվածությամբ։ Տրանսպորտային հաղորդակցությունները, էներգետիկ կապերը, սահմանային առևտուրը և ներդրումները բարձրացնում են նոր հակամարտության գինը և ստեղծում փոխադարձ շահերի ավելի լայն դաշտ։ Սակայն տնտեսական փոխկախվածությունը չի լուծում պատմական հիշողության ու ինքնության հարցերը։ Գանձասարը և Դադիվանքը տարածաշրջանի պատմական ներկայության նյութական վկայություններ են։ Դրանց ինքնության շուրջ պետական քաղաքականությունն անխուսափելիորեն ազդում է նաև հաշտեցման խորության ու կայունության վրա։ Այս համատեքստում հայկական կողմի խնդիրը պետք է ձևակերպվի առավել հստակ ու պետական մակարդակով։ Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը պետք է դառնա պետական հետևողական քաղաքականության մաս՝ ամրագրված միջազգային իրավական մեխանիզմներով և շարունակական դիվանագիտական աշխատանքով։ Այն պետք է ստանա դիվանագիտական ու իրավական հստակ կառուցվածք՝ միջազգային մշտադիտարկմամբ, անկախ մասնագիտական մուտքով, համակարգված փաստաթղթավորմամբ և ապագա պայմանավորվածություններում պարտադիր պաշտպանության մեխանիզմներով։ UNESCO-ի, միջազգային եկեղեցական կառույցների, պատմաբանների, հնագետների և պահպանության մասնագետների հասանելիությունն այստեղ առանցքային նշանակություն ունի։ Լուսանկարը, արձանագրությունը, թվայնացված արխիվը և ճարտարապետական չափագրումը ստեղծում են այն փաստական հիմքը, որի վրա հետո կառուցվում է նաև իրավական ու քաղաքական պաշտպանությունը։ The National Interest -ի հրապարակման հարթակն ինքնին նշանակալի է։ Արցախի մշակութային ժառանգության հարցը կրկին հայտնվում է ամերիկյան արտաքին քաղաքական քննարկման կենտրոնում այն փուլում, երբ Հարավային Կովկասի ապագան Վաշինգտոնում և եվրոպական մայրաքաղաքներում ավելի ու ավելի է դիտարկվում հաղորդակցությունների, ներդրումների և տարածաշրջանային կայունության համատեքստում։ Հիմնական խնդիրը հաշտեցման ներքին տրամաբանության մեջ է։ Նոր ճանապարհները, երկաթուղին, առևտուրն ու ներդրումները կարող են ամրացնել խաղաղության նյութական հիմքը, սակայն պատմական ներկայության ջնջումն ու վերանվանումը քայքայում են դրա քաղաքական ու բարոյական հենարանը։ Մշակութային ժառանգության նկատմամբ վերաբերմունքը հենց այդ պատճառով դառնում է խաղաղության խորության ամենազգայուն չափիչներից մեկը։Խաղաղությանը անհրաժեշտ է նյութական հիմք։ Նրան նույնքան անհրաժեշտ է պատմական պատասխանատվություն։
