Սեպտեմբերի 27-ին Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը X-ի իր էջում գրել է․ «Ղարաբաղը ադրբեջանական հող է և հավերժ այդպես կմնա»։ Հայաստանում այդ խոսքը հիմնականում ընկալվեց որպես հերթական հայտարարություն Ղարաբաղի մասին։ Քաղաքական խոսքի հիմնական իմաստը հաճախ բառերից դուրս է՝ խոսողի դիրքի, պահի ընտրության և ուժի այն հարաբերության մեջ, որը տվյալ հայտարարությունը փորձում է ընդգծել։ Այս դիտանկյունից Էրդողանի գրառումը նաև Անկարայի տարածաշրջանային կշռի և 2020-ից հետո ձևավորված նոր ուժային համակարգում Թուրքիայի ունեցած դերակատարության վերահաստատում է։ Քաղաքական լեզուն գրեթե երբեք չի սահմանափակվում բառերի ուղիղ իմաստով։ Պետությունների ղեկավարների խոսքը զգայուն թեմաների շուրջ սովորաբար միաժամանակ հասցեագրված է մի քանի լսարանի՝ սեփական հասարակությանը, դաշնակիցներին, մրցակիցներին և արտաքին գործընկերներին։ Այդ պատճառով քաղաքական նախադասության իմաստը ձևավորվում է ոչ միայն բառերից, այլև պահից, խոսողի դիրքից և ուժերի հարաբերակցությունից։ Էրդողանի գրառումն էլ պետք է կարդալ հենց այս բազմաշերտ քաղաքական համատեքստում։ 2020-ի պատերազմի ընթացքում Թուրքիան դարձավ Ադրբեջանի առանցքային քաղաքական ու ռազմական հենարանը։ 2021-ի Շուշիի հռչակագիրը այդ կապը վերածեց պաշտոնական դաշնակցային համակարգի՝ ամրագրելով պաշտպանական, ռազմարդյունաբերական և արտաքին քաղաքական համագործակցությունը։ Պատերազմից հետո Անկարան Հարավային Կովկասում ստացավ ավելի ծանրակշիռ ներկայություն և Բաքվի հետ հարաբերությունները վերածեց տարածաշրջանային ուժի կարևոր հենարանի։ Այս համատեքստում Էրդողանի հայտարարությունը նաև ուժի և հեղինակության հիշեցում է։ Անկարան ընդգծում է իր մասնակցությունը այն քաղաքական ու ռազմական շրջադարձին, որը 2020-ից հետո փոխեց Ղարաբաղի շուրջ ուժերի դասավորությունը և Թուրքիայի կշիռը Հարավային Կովկասում։ Մեծ ուժերը հաղթանակից հետո ձգտում են ամրագրել ոչ միայն արդյունքը, այլև սեփական մասնակցության կշիռը։ Այդ հիշեցումը հետագայում վերածվում է ազդեցության պահպանման քաղաքական գործիքի։ Մեծ ուժերը հաղթանակից հետո ձգտում են ամրացնել նաև սեփական հեղինակությունն այդ արդյունքի վրա։ Հետագայում այդ հեղինակությունը դառնում է ազդեցությունը երկարաձգելու և քաղաքական լծակները պահպանելու միջոց։ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում Նեթանյահուի ելույթի պահին Թուրքիայի պատվիրակությունը լքեց դահլիճը, իսկ Ադրբեջանի ներկայացուցիչը մնաց տեղում։ Այդ տարբերությունը Թուրքիայում ընկալվեց որպես քաղաքական ազդակ և լայն արձագանք ստացավ մամուլում։ Բաքվի վարքագիծը հիշեցրեց, որ թուրք–ադրբեջանական դաշինքի ներսում արտաքին քաղաքականության բոլոր ուղղությունները համընկնող չեն։ Այս դրվագը բացահայտեց թուրք-ադրբեջանական դաշինքի էությունը։ Բաքուն նույնիսկ Անկարայի համար սկզբունքային հարցերում պահպանում է սեփական արտաքին քաղաքական որոշումների ազատությունը։ Ադրբեջան-Իսրայել կապերը Բաքվի արտաքին քաղաքականության ինքնուրույն հենարաններից են՝ կառուցված էներգետիկ, անվտանգային և ռազմատեխնիկական շահերի վրա։ Այդ հարաբերությունները ձևավորվել են Բաքվի սեփական ռազմավարական հաշվարկով և Անկարայի ընթացիկ դիրքավորումներից անկախ տրամաբանությամբ։ Սա ցույց է տալիս, որ Թուրքիայի հետ դաշինքը չի վերացնում Բաքվի արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը և չի սահմանափակում նրա ռազմավարական որոշումների ազատությունը։ Հենց այս համատեքստում Էրդողանի հայտարարությունը ստանում է իր ամենահետաքրքիր քաղաքական իմաստը։ «Երկու պետություն, մեկ ազգ» բանաձևը քաղաքական միասնության ուժեղ խորհրդանիշ է, բայց այն չի վերացնում երկու պետությունների շահերի տարբերությունը։ Անկարան և Բաքուն կապված են խոր ռազմավարական փոխկախվածությամբ, սակայն պահպանում են նաև սեփական արտաքին քաղաքական ուղղությունները։ Իսրայելի հետ հարաբերություններն այդ ինքնուրույնության ամենազգայուն փորձաքարերից են։ Այս պատճառով Ղարաբաղի մասին Էրդողանի հրապարակային հիշեցումը կարելի է դիտարկել նաև որպես Անկարայի տարածաշրջանային դերի վերահաստատում։ Թուրքիան ընդգծում է իր մասնակցությունը 2020-ից հետո ձևավորված նոր ուժային հաշվեկշռին և պահպանում այդ արդյունքի քաղաքական համահեղինակի դիրքը։ Հայաստանի համար կարևոր է հայտարարության շուրջ հուզական արձագանքից դուրս գալ և կարդալ դրա քաղաքական ենթաշերտը՝ ինչ դիրք է Անկարան փորձում ամրապնդել և ինչ հարաբերություն է վերահաստատում Բաքվի հետ։ Հայ քաղաքական բանավեճը հաճախ կանգ է շոշափում է խոսքի մակերեսը։ «Ղարաբաղը ադրբեջանական է» ձևակերպումը միանգամից կենտրոնացնում է ամբողջ ուշադրությունը, իսկ դրա քաղաքական ենթատեքստը մնում է չվերծանված՝ ինչու է այդ միտքը կրկնում հենց Թուրքիայի նախագահը, ինչու այս պահին, ում է այն հասցեագրված և Անկարա-Բաքու հարաբերությունների ինչ ներքին հաշվարկ է այն արտացոլում։ Քաղաքական խոսքը հաճախ շախմատի դիրքի է նման․ տեսանելի են առանձին քայլերը, իսկ իրական իմաստը բացվում է ուժերի ամբողջ դասավորության մեջ։ Հայաստանի համար նման հայտարարությունների արժեքը դրանց տողատակը կարդալու մեջ է։ Անկարա–Բաքու հարաբերությունները ամուր դաշինք են, բայց ներսում պահպանում են ազդեցության, ինքնուրույնության և շահերի տարբեր սահմաններ։ Իսրայելի հարցում դա արդեն տեսանելի է։ Նույն տարբերությունները կարող են ավելի հստակ դրսևորվել էներգետիկայի, Կենտրոնական Ասիայի, հաղորդակցությունների և Հարավային Կովկասի ապագա տնտեսական կառուցվածքի շուրջ։ Դիվանագիտության ուժը գոյություն ունեցող շահերի տարբերությունները ժամանակին նկատելու և դրանցից քաղաքական հնարավորություն ձևավորելու կարողության մեջ է։ Էրդողանի գրառումից հուզվելու կարիք չկա։ Ավելի կարևոր է հասկանալ, ինչ ուժային դիրքից է հնչում այդ խոսքը, ում է այն ուղղված և ինչ հարաբերություն է Անկարան փորձում Բաքվին հիշեցնել կամ ամրացնել։ Քաղաքական խոսքի ամենակարևոր շերտը հաճախ մնում է բառերից արանքում։ Այն բացվում է պահի ընտրության, հասցեատիրոջ և այն հաշվարկի մեջ, որը հենց այդ պահին հենց այդ հայտարարությունը դարձրել է անհրաժեշտ։
