Վլադիմիր Պուտինը «Վալդայ» ակումբում Եվրասիան անվանեց «մեր տունը» և հայտարարեց Եվրասիական բազմաբևեռության ու բազմազանության խարտիայի մշակման մեկնարկի մասին։ Նրա ձևակերպմամբ՝ մայրցամաքի ապագան պետք է կառուցվի «անբաժանելի անվտանգության», խաղաղության և ուժի նոր կենտրոնների համակեցության վրա։ Այսպիսով Մոսկվան փորձում է Եվրասիան ներկայացնել որպես ինքնուրույն քաղաքական տարածք՝ սեփական անվտանգության համակարգով, տնտեսական կապերով և միջազգային կարգի մասին սեփական պատկերացմամբ։ «Մեր տունը Եվրասիան է» ձևակերպումը ցույց է տալիս Մոսկվայի ավելի լայն նպատակը՝ Ռուսաստանին տեսնել մայրցամաքային համակարգի ձևավորման առանցքային կենտրոններից մեկը։ Նոր խարտիան այդ պատկերացումը փորձում է վերածել քաղաքական սկզբունքների։ Այստեղ առանցքային հարցը Եվրասիայի ապագա քաղաքական ճարտարապետությունն է՝ պետությունների ինքնիշխան ընտրության սահմանները, անվտանգության համակարգերի կառուցվածքը և մեծ ուժերի ազդեցության հարաբերակցությունը։ Այս գաղափարը նոր չէ։ Նրա արմատները հասնում են տասնիններորդ դարի վերջ, երբ Ռուսական կայսրության թյուրքալեզու մտավորական միջավայրում ձևավորվեց ընդհանուր պատմական ու մշակութային տարածքի պատկերացումը։ Ղրիմը, Վոլգան, Կովկասը և Կենտրոնական Ասիան սկսեցին ընկալվել փոխկապակցված աշխարհի մասեր։ Իսմայիլ Գասպրինսկին, Յուսուֆ Աքչուրան և Ահմեդ Աղաօղլուն այդ մտքի գլխավոր ձևավորողներից էին։ Հետագայում այս հոսանքից ծնվեցին պանթյուրքիզմի և թուրանականության տարբեր ուղղությունները։ Դրանց առանցքում տարածքի քաղաքական իմաստավորումն էր։ Լեզվական ու մշակութային ընդհանրությունն աստիճանաբար վերածվում էր աշխարհաքաղաքական պատկերացման։ Քսաներորդ դարի ռուս եվրասիականները վերցրին այդ տարածական տրամաբանությունը և փոխեցին դրա կենտրոնը։ Թյուրքական համախմբման գաղափարի փոխարեն առաջ եկավ Ռուսաստան-Եվրասիա հասկացությունը՝ բազմազգ մայրցամաքային ամբողջություն, որի պատմական առանցքը Մոսկվան էր։ Ռուսական եվրասիականությունը ձևավորվեց կայսրության փլուզումից հետո՝ որպես Ռուսաստանի նոր ինքնության որոնում։ Նիկոլայ Տրուբեցկոյն ու նրա համախոհները Ռուսաստանը ներկայացրին առանձին քաղաքակրթական աշխարհ՝ Եվրոպայի և Ասիայի միջև ձևավորված ինքնուրույն մայրցամաքային ամբողջություն։ 1925-ին Տրուբեցկոյը այդ պատկերացման մեջ կարևոր տեղ հատկացրեց «թուրանական տարրին»։ Նրա համար ռուսական պատմությունը միայն սլավոնական պատմություն չէր՝ այն ձևավորվել էր նաև տափաստանի ժողովուրդների, մոնղոլական պետական ավանդույթի և դարավոր համակեցության ազդեցությամբ։ Այս մեկնաբանությամբ Ռուսաստանը ստանում էր ավելի լայն պատմական ինքնություն, իսկ նախկին կայսրության բազմազգ տարածքը՝ գաղափարական միասնականության նոր հիմնավորում։ Այդ շրջադարձը քաղաքական մեծ նշանակություն ուներ։ Թուրանական գաղափարախոսությունները նույն աշխարհագրությունը կապում էին թյուրքական ընդհանրության հետ։ Ռուսական եվրասիականությունը նույն տարածքին տվեց այլ քաղաքական իմաստ։ Այն նախկին կայսրության բազմազգ աշխարհը ներկայացրեց որպես միասնական քաղաքակրթական տարածք՝ Ռուսաստան-Եվրասիա։ Այդպիսով նույն աշխարհագրության շուրջ ձևավորվեցին երկու մրցակից պատկերացումներ։ Թուրանականությունը այն կապում էր թյուրքական ժողովուրդների ընդհանրության հետ, եվրասիականությունը՝ Ռուսաստանի շուրջ կառուցվող բազմազգ պատմական ամբողջության։ Մրցակցությունը վերաբերում էր ոչ միայն ինքնությանը, այլև այդ հսկայական տարածքի քաղաքական առանցքին և զարգացման ուղղությանը։ Այս պատմական շերտն է բացում Պուտինի այսօրվա խոսքի իմաստը։ «Եվրասիան մեր տունն է» ձևակերպմամբ մայրցամաքը ներկայացվում է որպես ընդհանուր քաղաքական տարածք, իսկ Ռուսաստանին վերապահվում է այդ տարածքի կարևոր կենտրոններից մեկի դեր։ Խոսքը անվտանգության համակարգերի, տնտեսական կապերի, հաղորդուղիների և ազդեցության մասին է։ Այս պատկերացման մեջ Եվրասիան դառնում է քաղաքական կառուցվածք, որի ձևավորման վրա Մոսկվան ձգտում է պահպանել երկարաժամկետ ազդեցություն։ Ուկրաինան այս գաղափարի ամենածանր փորձությունն է։ Պուտինը տարիներ շարունակ կասկածի տակ է դրել ուկրաինական պետականության պատմական ինքնուրույնությունը։ 2022 թվականի փետրվարի 21-ի ուղերձում նա հայտարարեց, որ «ժամանակակից Ուկրաինան ամբողջությամբ ստեղծվել է Ռուսաստանի, ավելի ճշգրիտ՝ բոլշևիկյան Ռուսաստանի կողմից»։ Այս մոտեցմամբ պատմությունը դառնում է քաղաքական պահանջների հիմնավորման միջոց։ Կայսրությունների անցյալը, հին սահմաններն ու ժողովուրդների պատմական կապերը ներմուծվում են պետականության մասին մերօրյա քննարկման մեջ։ Ուկրաինայի ինքնիշխանությունն ու սահմանները ճանաչված են միջազգային իրավունքով։ Պուտինի պատմական պատկերացման մեջ, սակայն, Ուկրաինան շարունակում է մնալ ռուսական պատմական տարածքի մաս։ Այստեղ է եվրասիական գաղափարի ամենազգայուն խնդիրը։ «Ընդհանուր պատմական տարածքի» գաղափարը կարող է վերածվել անկախ պետությունների արտաքին քաղաքական ընտրությունը սահմանափակելու հիմնավորման։ Փոքր և միջին պետությունների համար վտանգը հենց այստեղ է։ Երբ «քաղաքակրթական տարածքը» ներկայացվում է պետական սահմաններից ավելի լայն հասկացություն, ինքնիշխանությունը հայտնվում է փակուղում։ Այս մոտեցմամբ պատմությունը, աշխարհագրությունն ու տնտեսական կապերը վերածվում են ազդեցության գործիքների։ Անցյալի ընդհանրությունները կարող են ծառայել ներկա քաղաքական պահանջներին, իսկ փոխկախվածությունը՝ սահմանափակել ավելի փոքր պետությունների ընտրության ազատությունը։ Այդպես տարածաշրջանային գերակայությունը ստանում է պատմական և քաղաքակրթական հիմնավորում։ Ուկրաինայի պատերազմը ցույց տվեց այս տրամաբանության ամենածանր հետևանքը։ Հարևան պետության ինքնուրույն արտաքին քաղաքական ընտրությունը Մոսկվայում կարող է ընկալվել որպես ընդհանուր ազդեցության տարածքի կորուստ և անվտանգության սպառնալիք։ Ռուսաստանը պատերազմը հիմնավորում է սեփական անվտանգության և Ուկրաինայի արտաքին քաղաքական կուրսի վերաբերյալ փաստարկներով։ Ուկրաինան ու նրա արևմտյան գործընկերները այն գնահատում են որպես ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության խախտում։ Այս հակամարտության ֆոնին Եվրասիայի նոր անվտանգության համակարգի մասին ռուսական նախագիծը ձեռք է բերում առանձնահատուկ իմաստ։ Այն ձևավորվում է պատերազմի միջավայրում, որի առանցքում պետությունների ինքնուրույն ընտրության և մեծ տերությունների ազդեցության սահմանների հարցն է։ Հայաստանի համար այս գաղափարը անմիջական քաղաքական նշանակություն ունի։ Երկիրը շարունակում է մնալ ԵԱՏՄ անդամ և տնտեսական խորը կապեր ունի Ռուսաստանի հետ, բայց միաժամանակ ընդլայնում է հարաբերությունները Եվրամիության հետ։ Սեպտեմբերի 1-ին Պուտինը Փաշինյանի հետ հանդիպմանը Հայաստանի եվրոպական ձգտումը ճանաչեց որպես ինքնիշխան իրավունք, միաժամանակ ընդգծելով ԵՄ և ԵԱՏՄ համակարգերի անհամատեղելիության խնդիրը։ Փաշինյանն իր հերթին «այլընտրանքներ ունենալը» ներկայացրեց որպես Հայաստանի լեգիտիմ պետական նպատակ։ Երևանը փորձում է մեծացնել իր ընտրության տարածքը, իսկ Մոսկվան հիշեցնում է գոյություն ունեցող տնտեսական և ինստիտուցիոնալ պարտավորությունների մասին։ Այն վերաբերում է երկրի տնտեսական կապերի կառուցվածքին, անվտանգության քաղաքականությանը և արտաքին քաղաքական ինքնուրույնության պահպանմանը։ Պուտինի նոր եվրասիական բանաձևը Հայաստանի համար շատ ավելի լայն հարց է, քան ԵԱՏՄ-ին անդամակցությունը։ Մոսկվան Եվրասիան դիտում է որպես փոխկապակցված քաղաքական, տնտեսական և անվտանգային տարածք։ Երևանը, հակառակը, վերջին տարիներին փորձում է ընդլայնել արտաքին կապերն ու նվազեցնել կախվածությունը մեկ կենտրոնից։ Այս երկու մոտեցումների բախումը կարող է դառնալ հայ-ռուսական հարաբերությունների առաջիկա շրջանի հիմնական հարցերից մեկը։ Հարավային Կովկասի ռազմավարական միջավայրը փոխվել է 2025 թվականի Վաշինգտոնի պայմանավորվածություններից հետո։ ԱՄՆ ներգրավվածությունը Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության գործընթացում, հաղորդակցությունների բացման ծրագրերը և արևմտյան տնտեսական ներկայության աճը տարածաշրջանը ավելի սերտ են կապում Կասպից ծովից դեպի Եվրոպա ձգվող նոր ճանապարհների հետ։ Օգոստոսի 8-ի պայմանավորվածություններում Սպիտակ տունը այդ գործընթացը կապեց առևտրի, տարանցման, էներգետիկայի, ենթակառուցվածքների և տեխնոլոգիական համագործակցության ընդլայնման հետ։ Այսպիսով Հարավային Կովկասը աստիճանաբար դառնում է ոչ միայն անվտանգության, այլ նաև մայրցամաքային հաղորդակցությունների և տնտեսական ազդեցության մրցակցության կարևոր հանգույց։ Եվրասիայի շուրջ մրցակցությունն այսօր անցնում է ճանապարհներով, էներգետիկ ցանցերով, շուկաներով, կապիտալով և անվտանգության համակարգերով։ Այս կապերի վերահսկողությունը աստիճանաբար վերածվում է նաև քաղաքական ազդեցության։ Մայրցամաքի ապագան մեծապես կախված է նրանից, թե ում շուրջ են կառուցվելու այդ համակարգերը։ Հարյուր տարի առաջ Տրուբեցկոյը Ռուսաստանի տեղը Եվրասիայում բացատրում էր «թուրանական տարրի» միջոցով։ Այսօր Կրեմլը նույն տարածքի մասին խոսում է բազմաբևեռության և քաղաքակրթական բազմազանության լեզվով։ Դարաշրջանը փոխվել է, հիմնական խնդիրը մնացել է նույնը՝ ով է ձևավորում այս տարածքի քաղաքական կանոնները և որքան ինքնուրույնություն է մնում այնտեղ գտնվող պետություններին։ Հայաստանի համար սա երկրի ինքնուրույնության հարց է։ Ինքնիշխանությունը միայն սահմանով ու իրավական կարգավիճակով չի սահմանվում։ Այն նաև արտաքին կապերը ընտրելու, շուկաները բազմազանեցնելու, հաղորդուղիները վերահսկելու և սեփական անվտանգության քաղաքականությունը ձևավորելու կարողությունն է։ Որքան լայն է այդ հնարավորությունների դաշտը, այնքան ամուր է պետության որոշումների ազատությունը։ Նոր եվրասիական խարտիայի գլխավոր չափանիշը հենց այդ ազատության նկատմամբ վերաբերմունքն է լինելու։ Հայաստանի շահը հստակ է՝ բազմազան տնտեսական կապեր, բաց հաղորդուղիներ, անվտանգային ավելի լայն հնարավորություններ և արտաքին քաղաքական ինքնուրույնություն։ Այդ տարածքի նեղացումը Եվրասիան կարող է վերադարձնել ազդեցության գոտիների հին տրամաբանությանը՝ արդեն նոր բառապաշարով։ Հայաստանի առաջնահերթ նպատակը պետք է լինի ընտրության հնարավորությունների ընդլայնումը՝ բազմազան տնտեսական կապեր, բաց հաղորդուղիներ, ավելի լայն անվտանգային գործընկերություն և արտաքին քաղաքական ինքնուրույնություն։ Այս հնարավորությունների սահմանափակումը երկիրը կրկին կկապի ազդեցության գոտիների հին համակարգին։ Այդ դեպքում նոր ձևակերպումների հետևում կմնա ուժի և ազդեցության նույն հին քաղաքականությունը։
