Երևանի 2808-ամյակի առիթով ազդարարվեց 470 միլիոն դոլար արժողությամբ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի կառուցման մեկնարկը։ Սարյան 22-ում նախատեսվող համալիրը կարող է փոխել մայրաքաղաքի ճարտարապետական դիմագիծը և ընդլայնել Հայաստանի տեղը միջազգային գործարար աշխարհում։ Այս խոշոր ներդրումը կարող է նոր հնարավորություններ բացել Հայաստանի տնտեսության համար և ամրապնդել Երևանի դիրքը միջազգային գործարար աշխարհում։ Միաժամանակ այն լուրջ փորձություն է պետության համար։ Ծրագրի հաջողությունը կախված է նաև հասարակության վստահությունից։ Հարյուրամյակների համար կառուցվող շենքի հիմքում պետք է դրվեն որոշումներ, որոնք ժամանակի քննությանը կդիմանան և կամրապնդեն հանրության վստահությունը պետության նկատմամբ։ Համաշխարհային տնտեսության մեջ քաղաքներն աստիճանաբար վերածվել են կապիտալի, տեխնոլոգիաների և քաղաքական ազդեցության կենտրոնների։ Սինգապուրի, Դուբայի և Լոնդոնի հաջողության հիմքում միջազգային գործարար միջավայրն է, իրավական կանխատեսելիությունը, զարգացած ենթակառուցվածքներն ու երկարաժամկետ ներդրումային վստահությունը։ Երևանն այս մրցակցության մեջ դեռ համեստ դիրքեր ունի։ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնը հնարավորություն է տալիս աստիճանաբար փոխելու այդ իրողությունը։ Նախագծի միջազգային գործընկերների ընտրությունը խոստումնալից է։ Բրիտանական Foster + Partners-ը հեղինակել է ճարտարապետական լուծումները, ներգրավված են Colliers-ը, JLL-ը, հյուրանոցային կառավարման պայմանագիր է կնքվել Hyatt-ի հետ։ Միացյալ Թագավորության արտահանման ֆինանսավորման պետական գործակալության հետ ստորագրված համագործակցության հուշագիրը լրացուցիչ հնարավորություններ է ստեղծում ֆինանսավորման համար։ Միջազգային այս մասնակցությունը կարող է նպաստել Հայաստանի գործարար հեղինակության բարձրացմանը։ Նախագծի աշխարհատնտեսական նշանակությունն առավել հասկանալի է տարածաշրջանային զարգացումների համատեքստում։ TRIPP-ի շուրջ հայ-ամերիկյան պայմանավորվածությունները, հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հեռանկարը և եվրոպական շուկաների հետ կապերի ընդլայնումը Հայաստանի համար տնտեսական նոր միջավայր են ձևավորում։ Երկիրը կարող է աստիճանաբար ամրապնդել իր դիրքերը միջազգային առևտրի, ծառայությունների, լոգիստիկայի և գործարար համագործակցության ոլորտներում։ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնը կարող է ծառայել այս հնարավորությունների իրացմանը։ Ծրագրի գլխավոր մասնավոր ներդրողը «Ռենշին» ընկերությունն է, որի բաժնեմասը ներկայում կազմում է 56 տոկոս։ Պետությունն ունի 19, «Հայփոստը»՝ 25 տոկոս։ Ընկերության հիմնադիրներ Էդուարդ Մարությանն ու Արայիկ Կարապետյանը կառուցապատման և ներդրումային գործունեության երկարամյա փորձ ունեն։ «Ռենշինի» պորտֆելում կան ավարտված բնակելի համալիրներ և միջազգային գործընկերների մասնակցությամբ իրականացվող խոշոր նախագծեր։ Այդ փորձը կարևոր է նախաձեռնության իրագործելիությունը գնահատելիս։ Սակայն պետության և ընկերության համագործակցության պատմությունն ունի նաև ուսումնասիրության արժանի էջեր։ Դեռ 2015–2016 թվականներին Թումանյան 25 հասցեի բնակիչները դատական հայց էին ներկայացրել կառավարության, Երևանի քաղաքապետարանի և «Ռենշինի» դեմ՝ վիճարկելով սեփականության օտարման գործընթացը։ Ընկերությունն այդ տարածքում հյուրանոցային համալիր կառուցելու ծրագիր ուներ։ Բնակիչների առարկությունները վերաբերում էին գերակա հանրային շահի հիմնավորմանը, սեփականության պաշտպանությանը և կառուցապատման պայմաններին։ Այդ վեճի վերջնական դատական հանգուցալուծման մասին հրապարակային տեղեկություն չկա։ Սակայն տարիներ անց սեփականության օտարման շուրջ նույն մտահոգությունները կրկին օրակարգում են՝ արդեն Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի կառուցման առնչությամբ։ Կառավարության 2024 թվականի որոշմամբ ծրագրի իրացման գոտում ընդգրկվել է քաղաքացիներին պատկանող 63 անշարժ գույք։ «Հետքի» ապրիլյան հետաքննության համաձայն՝ նախագծային ընկերությունը 21 սեփականատիրոջ դեմ հայցեր է ներկայացրել՝ պահանջելով դադարեցնել նրանց սեփականության իրավունքը և ազատել համապատասխան տարածքները։ Առանձին ընտանիքներ վիճարկում են առաջարկված փոխհատուցման չափերը։ Կոզեռնի բնակիչ Սուսաննա Հակոբյանի գործն առանձնապես խոսուն է։ Նրա 90 քառակուսի մետր հողատարածքի դիմաց առաջարկվել է շուրջ 70 միլիոն դրամ։ Կինն այդ գումարը համարում է անբավարար իր ընտանիքի բնակարանային խնդիրը լուծելու համար։ Նրա հայցով Վարչական դատարանը պահանջել էր կառավարությունից ներկայացնել տարածքը գերակա հանրային շահ ճանաչելու հիմնավորումները։ «Հետքի» ապրիլի 1-ի հրապարակման համաձայն՝ սահմանված ժամկետում այդ փաստաթղթերը դատարանին չէին տրամադրվել։ Այս դատական վեճերը պահանջում են հանգամանալից քննություն։ Կառուցապատողի ներկայացրած հայցերի առկայությունը դեռ չի հաստատում նրա գործողությունների անօրինականությունը։ Սակայն պետական մասնակցությամբ նման ծավալի գործարքում սեփականության պաշտպանության և փոխհատուցման արդարության վերաբերյալ կասկածները պետք է փարատվեն հրապարակային փաստերով։ Նույնքան կարևոր է գլխավոր ներդրողի ընտրության հարցը։ Կառավարությունը 2023 թվականին հավանություն է տվել «Ռենշինի» ներկայացրած ծրագրին։ Սկզբնական համաձայնությամբ ընկերությունը պարտավորվել է ներդնել շուրջ 10.95 միլիարդ դրամ, իսկ պետությունն ու «Հայփոստը» մասնակցել են ընդհանուր շուրջ 10.95 միլիարդ դրամ գնահատված անշարժ գույքով։ Հրապարակված փաստաթղթերը չեն հստակեցնում, թե ինչ չափանիշներով է ընտրվել «Ռենշինը», և արդյոք քննարկվել են այլ ներդրողների առաջարկներ։ Պետական գույքի մասնակցությամբ այսպիսի խոշոր գործարքի դեպքում ընտրության հիմքերը պետք է լիովին թափանցիկ լինեն հանրության համար։ Պարզաբանման կարիք ունի նաև նախագծի արժեքի կտրուկ աճը՝ սկզբնական 212 միլիոն դոլարից մինչև ներկայում հայտարարված 470 միլիոն։ Հանրությունը պետք է իմանա, թե ինչով է պայմանավորված այս փոփոխությունը և ինչ նոր ֆինանսական պարտավորություններ է այն առաջացնում պետության համար։ Անհրաժեշտ է հրապարակել վերանայված ներդրումային հաշվարկները, կողմերի ստանձնած պարտավորությունները, ֆինանսավորման աղբյուրները և պետական մասնակցության երկարաժամկետ եկամտաբերության գնահատականը։ Երևանի կառուցապատման անցած տարիների փորձը նման հարցերում զգուշավորության լուրջ հիմքեր է տալիս։ Հյուսիսային պողոտան փոխեց մայրաքաղաքի կենտրոնի տեսքը, սակայն սեփականության օտարման և հանրային շահի վերաբերյալ վեճերը շարունակվեցին շինարարության ավարտից հետո։ Թամանյանի ժառանգության կարևորագույն դասը քաղաքի ամբողջական ընկալումն է։ Նոր Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի ճարտարապետական արժեքը պետք է ներդաշնակվի պատմական միջավայրին, Կոնդի պահպանությանը և մայրաքաղաքի հանրային կյանքի պահանջներին։ Նիկոլ Փաշինյանը նախագծի շնորհանդեսին խոսեց հարյուրամյա պլանավորման և Հայաստանի հարատև պետականության գաղափարի մասին։ Այս գաղափարը պետք է դառնա պետական քաղաքականության երկարաժամկետ ուղենիշ։ Հարյուրամյա հեռանկարը պահանջում է պետություն, որն ապահովում է սեփականության պաշտպանությունը, օրենքի նկատմամբ վստահությունը և հանրային շահի գերակայությունը։ Երկարաժամկետ ներդրումների ամուր հիմքը հենց այդպիսի պետական համակարգն է։ Հայաստանին անհրաժեշտ են միջազգային խոշոր ներդրումներ։ Արևմտյան ընկերությունների, ֆինանսական կառույցների և գործարար ցանցերի ներգրավումը մեծացնում է երկրի տնտեսական հնարավորությունները, ամրապնդում արտաքին կապերը և նպաստում կախվածությունների նվազեցմանը։ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնը կարող է այս քաղաքականության կարևոր ձեռքբերումներից դառնալ։ Առաջացած հարցերը պահանջում են հրապարակային պատասխաններ։ Պետությունը պարտավոր է իր տնտեսական հավակնությունները հիմնավորել պատասխանատու որոշումներով։ Հայաստանի ներդրումային ապագան մեծապես կախված է այն վստահությունից, որ պետությունը կարողանում է վաստակել սեփական քաղաքացիների և միջազգային գործընկերների շրջանում։ Երևանն իր 2808-ամյա պատմության ընթացքում վերապրել է կայսրություններ, պատերազմներ և պետականությունների փոփոխություններ։ Այժմ այն հնարավորություն ունի իր տեղն ամրապնդելու միջազգային տնտեսական քարտեզի վրա։ Այդ ճանապարհին քաղաքի նոր բարձրությունը պետք է արժանի լինի նրա պատմական խորությանը։ Իսկ հարյուրամյա ապագայի լավագույն հիմքը պետության և քաղաքացու միջև այսօր հաստատված վստահությունն է։
