ԱՄՆ պաշտպանության դեպարտամենտի Վտանգների նվազեցման գործակալությունը պատրաստակամություն է հայտնել աջակցելու Հայաստանի սահմանապահների մասնագիտական պատրաստության կատարելագործմանը և դասախոսական կազմի վերապատրաստմանը։ Այս նախաձեռնությունը կարևոր քայլ է Հայաստանի սահմանային անվտանգության ազգային կարողությունների զարգացման, միջազգային փորձի յուրացման և սեփական սահմանների նկատմամբ պետական վերահսկողության ամրապնդման ճանապարհին։ Սեպտեմբերին ԱԱԾ-ն սահմանապահների մասնագիտական պատրաստության հարցեր է քննարկել նաև Անվտանգության ոլորտի կառավարման Ժնևյան կենտրոնի հետ, իսկ հայ մասնագետներն ուսումնական այցով ծանոթացել են Ֆինլանդիայի փորձին։ Այս համագործակցությունը հնարավորություն է ստեղծում աստիճանաբար արդիականացնելու Հայաստանի սահմանապահ համակարգը, բարձրացնելու դրա մասնագիտական մակարդակը և ամրապնդելու սահմանային անվտանգությունն ինքնուրույն կազմակերպելու պետական կարողությունը։ Անկախությունից հետո Հայաստանի սահմանների պաշտպանության համակարգը մեծապես ձևավորվեց ռուսական ներկայության շուրջ։ Տասնամյակներ շարունակ անվտանգության երաշխիք համարված այս մոդելը խորացրեց Հայաստանի կախվածությունը Ռուսաստանից և խոչընդոտեց սեփական սահմանապահ կարողությունների զարգացմանը։ Հայաստանի համար կենսական նշանակություն ունեցող պետական գործառույթի իրականացումը մասամբ վստահվեց օտար պետությանը, իսկ սեփական կարողությունների զարգացման անհրաժեշտությունը մնաց երկրորդ պլանում։ 2020 թվականի պատերազմը, 2021–2022 թվականների ադրբեջանական ներխուժումները և 2023 թվականի արցախյան ողբերգությունը ծանր հարված հասցրին անվտանգության այդ կառուցվածքի նկատմամբ վստահությանը։ Այժմ Հայաստանը հնարավորություն ունի վերանայելու սեփական սահմանների պաշտպանության ամբողջ փիլիսոփայությունը։ Ամերիկյան աջակցությունն այս համատեքստում առանձնահատուկ արժեք ունի։ Սահմանապահների ուսումնական ծրագրերի արդիականացումը, մասնագետների և դասախոսների պատրաստումը երկարաժամկետ ներդրում են պետական կարողությունների զարգացման մեջ։ Գործընկերների տրամադրած տեխնիկան կարող է հնանալ, քաղաքական պայմանավորվածությունները կարող են վերանայվել։ Մասնագիտական գիտելիքը, կառավարման մշակույթը և պատրաստված մարդկային կապիտալը պահպանվում են պետության ներսում ու դառնում նրա անվտանգության համակարգի կայուն հիմքը։ Ուշագրավ է նաև ֆիննական փորձի նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Ֆինլանդիան տասնամյակներ շարունակ ապրել է Ռուսաստանի անմիջական հարևանությամբ՝ հետևողականորեն զարգացնելով իր պաշտպանության և սահմանային կառավարման ազգային համակարգերը։ Այդ փորձի արժեքը Հայաստանի համար հատկապես մեծ է։ Ֆինլանդիայի սահմանային անվտանգության համակարգում սահմանապահը բարձր մասնագիտական պատրաստվածություն ունեցող պետական ծառայող է։ Նրա մասնագիտական պատրաստությունը ներառում է ժամանակակից տեխնոլոգիաների կիրառում, հետախուզական տվյալների վերլուծություն, պետական մարմինների հետ համակարգված աշխատանք, ճգնաժամային իրավիճակների կառավարում և խաղաղ բնակչության պաշտպանություն։ Հոկտեմբերի 1-ին Շաքիում տեղի ունեցած միջադեպը, որի հետևանքով ադրբեջանցի զինծառայողը հայտնվեց հայկական բնակավայրում, իսկ խաղաղ բնակիչը ծանր վիրավորվեց, սահմանային անվտանգության համակարգի արդյունավետության վերաբերյալ առանձնապես սուր հարցեր առաջադրեց։ Վտանգի վաղ հայտնաբերումը, բնակչության ժամանակին իրազեկումը, տարբեր ծառայությունների գործողությունների համակարգումը և արտակարգ իրավիճակներում պատասխանատվության հստակ բաշխումը պետք է դառնան սահմանապահների պատրաստության առանցքային բաղադրիչներ։ Այս պահանջները թելադրված են Հայաստանի քաղաքացիների անվտանգության ամենօրյա անհրաժեշտությամբ։ Սահմանային կառավարման բարեփոխումն ունի նաև աճող աշխարհատնտեսական նշանակություն։ Վաշինգտոնյան պայմանավորվածություններից հետո Հայաստանը կանգնած է տարածաշրջանային հաղորդակցությունների նոր համակարգում իր տեղը սահմանելու խնդրի առաջ։ TRIPP նախաձեռնության կենսունակությունը, տարանցիկ ենթակառուցվածքների զարգացումը և միջազգային առևտրային հոսքերին Հայաստանի մասնակցությունը պահանջում են ժամանակակից մաքսային ու սահմանային վերահսկողություն։ Ներդրողների, փոխադրողների և միջազգային գործընկերների համար վճռորոշ են իրավական կանխատեսելիությունը, անվտանգությունը, արագ ընթացակարգերը և պետական մարմինների մասնագիտական պատրաստվածությունը։ Այս առումով սահմանապահ ծառայության բարեփոխումը նաև տնտեսական քաղաքականություն է։ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը կարող է վերածվել մրցակցային առավելության միայն պետական կառավարման համապատասխան որակի պայմաններում։ Տարանցիկ ճանապարհների նկատմամբ ինքնիշխան վերահսկողությունը պահանջում է տեխնոլոգիական, իրավական և մարդկային բավարար կարողություններ։ Այդ կարողությունների զարգացումը պետք է դառնա Հայաստանի արտաքին քաղաքական առաջնահերթություններից։ Միաժամանակ ամերիկյան և եվրոպական գործընկերների հետ համագործակցությունը պետք է ստանա հստակ ինստիտուցիոնալ շարունակություն։ Անհրաժեշտ են սահմանապահների պատրաստության ազգային չափորոշիչներ, ժամանակակից ուսումնական բազա, մշտական վերապատրաստման համակարգ, տեխնիկական վերազինման ծրագիր և անվտանգության ծառայությունների միջև տեղեկատվության փոխանակման արդյունավետ ընթացակարգեր։ Առանձին ուսումնական այցերն ու գործընկերների պատրաստակամության հայտարարությունները նշանակալի են իրենց գործնական արդյունքներով։ Հայաստանը պետք է կարողանա իր մասնագետներին պատրաստել սեփական կրթական հաստատություններում՝ օգտվելով միջազգային լավագույն փորձից։ Պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, որ փոքր պետությունների անվտանգությունը մեծապես կախված է նրանց ինստիտուտների որակից։ Տասնամյակներ շարունակ արտաքին երաշխիքների վրա կառուցված անվտանգության համակարգը երկրի ներսում թողել է կարողությունների վտանգավոր բացեր։ Այդ բացերը լրացնելու համար անհրաժեշտ են պետական հստակ ռազմավարություն, երկարաժամկետ ներդրումներ և տարիների հետևողական աշխատանք։ ԱՄՆ-ի, եվրոպական կառույցների և Ֆինլանդիայի հետ ձևավորվող համագործակցությունը հնարավորություն է տալիս այդ աշխատանքին հաղորդել անհրաժեշտ մասնագիտական խորություն։ Այս համագործակցության քաղաքական արժեքը կորոշվի Հայաստանի՝ սեփական սահմանների նկատմամբ լիարժեք և ինքնուրույն վերահսկողություն ապահովելու կարողությամբ։ Ինքնիշխանությունն ամրապնդվում է սեփական երկրի անվտանգության համար ամեն օր պատասխանատվություն ստանձնելու և այն գործնականում ապահովելու միջոցով։ Պետության անկախության ամրությունը կախված է նաև սահմանապահի մասնագիտական պատրաստվածությունից, ժամանակակից տեխնիկական միջոցներից և վտանգներին արագ ու արդյունավետ արձագանքելու կարողությունից։
