Հայաստանի 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները կրկին բացահայտեցին մեր քաղաքական համակարգի գլխավոր բացը՝ իշխանությանը հակակշռելու և պետական կառավարման համոզիչ այլընտրանք առաջարկելու ունակ ընդդիմության պակասը։ Հայաստանում ընտրությունները ձևավորում են իշխանություն, սակայն քաղաքական համակարգը դեռևս չունի հանրային վստահություն վայելող, հստակ գաղափարներ ունեցող և երկիրը կառավարելու պատրաստակամություն դրսևորող ընդդիմություն։ Վստահելի ընդդիմության բացակայությունն արդեն համազգային խնդիր է՝ թուլացնում է իշխանության վերահսկողությունը, խաթարում կառավարման որակը և սահմանափակում Հայաստանի կարողությունը՝ դիմակայելու արտաքին մարտահրավերներին։ Ժողովրդավարության կայացումը սովորաբար գնահատվում է ընտրություններում հաղթած ուժերի գործունեությամբ։ Ժողովրդավարության հասունությունը չափվում է նաև պարտված քաղաքական ուժերի՝ պատասխանատու ընդդիմություն դառնալու կարողությամբ։ Բրիտանական խորհրդարանական ավանդույթում ընդդիմությունն անգամ պաշտոնական անվանում ունի՝ Նորին Մեծության հավատարիմ ընդդիմություն։ Այդ ձևակերպման մեջ քաղաքական մեծ իմաստություն կա։ Կառավարության հակառակորդը շարունակում է ծառայել նույն պետությանը, պաշտպանել նրա ինստիտուտները և պատրաստվել իշխանության պատասխանատու փոխանցմանը։ Ընդդիմությունն այստեղ պետական կառավարման մշտական մասնակից է, իշխանության հնարավոր հաջորդ կրողը։ Հայաստանի քաղաքական պատմությունն այլ ընթացք ունեցավ։ Անկախությունից հետո ձևավորված համակարգում խորհրդարանը տասնամյակներ շարունակ գործադիր իշխանության կցորդն էր։ Ընդդիմությունը հիմնականում ապրում էր փողոցում՝ ընտրությունից ընտրություն փորձելով վիճարկել իշխանության օրինականությունը։ 2008 և 2013 թվականների նախագահական ընտրություններից հետո ընդդիմության պայքարը կրկին տեղափոխվեց փողոց՝ բացահայտելով քաղաքական համակարգում նրա սահմանափակ դերակատարությունը։ 2017-ին «Ելք» դաշինքի մուտքը խորհրդարան նոր հնարավորություն բացեց, իսկ 2018-ի հեղափոխությունը փոխեց իշխանության կազմը։ Սակայն իշխանափոխությունը չհանգեցրեց քաղաքական մրցակցության որակական փոփոխության։ 2021-ի ընտրություններից հետո խորհրդարանական ընդդիմության հիմնական դերակատարները դարձան նախկին իշխանությունների հետ կապված ուժերը։ Ազգային ժողովում քաղաքական պայքարը հաճախ վերածվեց անցյալի ու ներկայի փոխադարձ մեղադրանքների՝ ստվերելով երկրի զարգացման շուրջ բովանդակային քննարկումները։ 2026-ի ընտրությունները ցույց տվեցին, որ քաղաքական մրցակցության այս արատավոր մշակույթը դեռևս հաղթահարված չէ։ Հայաստանի քաղաքական կյանքը դեռ մեծապես կազմակերպվում է գործող իշխանության հանդեպ վերաբերմունքի շուրջ։ Այս վիճակն ունի նաև պատմական պատճառներ։ Մեր նորանկախ երկիրը ստիպված էր միաժամանակ կառուցել պետություն, հաստատել ժողովրդավարական ինստիտուտներ, պաշտպանել սահմանները և վերաիմաստավորել սեփական տեղը աշխարհում։ Պետականության կառուցման դժվարություններին գումարվեցին պատերազմները, արտաքին կախվածությունները և քաղաքական համակարգի պարբերական ցնցումները։ Այդ միջավայրում կուսակցությունները հաճախ ձևավորվեցին անհատների, ֆինանսական կարողությունների և ազդեցության խմբերի շուրջ։ Կուսակցությունները չունեցան ամուր գաղափարական հիմք, իսկ իշխանության համար պայքարի գլխավոր նպատակը դարձավ քաղաքական հակառակորդի լիակատար պարտությունը։ Հայաստանն այլևս չի կարող իրեն թույլ տալ շարունակել քաղաքական պայքարի այս կործանարար մշակույթը։ Հարավային Կովկասում փոխվում է ուժերի հարաբերակցությունը։ Ռուսաստանի տարածաշրջանային ազդեցությունը վերադասավորվում է, Թուրքիան և Ադրբեջանը հետապնդում են երկարաժամկետ ռազմավարական նպատակներ, Միացյալ Նահանգներն ու Եվրամիությունը մեծացնում են իրենց ներգրավվածությունը, իսկ Իրանը փորձում է պահպանել իր անվտանգային և տնտեսական դիրքերը։ Տրանսպորտային ուղիների, էներգետիկ ցանցերի և նոր ներդրումային հոսքերի շուրջ ընդունվող որոշումները տասնամյակներով պայմանավորելու են Հայաստանի զարգացման հնարավորությունները։ Այսպիսի ժամանակաշրջանում արտաքին քաղաքականության որակը չի կարող կախված մնալ միայն գործող կառավարության կարողություններից։ Երկրին անհրաժեշտ է քաղաքական ուժերի մասնագիտական միջավայր, որն ընդունակ կլինի գնահատելու միջազգային պայմանավորվածությունների հետևանքները, ստուգելու իշխանության որոշումները և ներկայացնելու սեփական ռազմավարական առաջարկները։ Խորհրդարանական վերահսկողությունը պետք է տարածվի նաև անվտանգության, պաշտպանության, էներգետիկայի, արտաքին պարտավորությունների և խոշոր տնտեսական նախագծերի վրա։ Պետության սխալները թանկ են արժենում հատկապես փոքր երկրներին։ Հայաստանին անհրաժեշտ է ընդդիմություն, որն ունի սեփական պատկերացումը երկրի անվտանգության, տնտեսական անկախության, ժողովրդավարական զարգացման և միջազգային դիրքի մասին։ Այդ պատկերացումը պետք է արտահայտվի օրենսդրական նախաձեռնություններով, մասնագիտական աշխատանքով, հանրային վստահությամբ և պատասխանատվություն ստանձնելու պատրաստակամությամբ։ Մանդատների քանակը քաղաքական ուժի ազդեցության չափանիշներից մեկն է։ Նրա արժեքը որոշվում է նաև առաջարկած լուծումների որակով։ Արևելյան Եվրոպայի հետկոմունիստական երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ ժողովրդավարության կայացման գործում վճռորոշ նշանակություն ունեցան ուժեղ կուսակցությունների ձևավորումը, քաղաքական պայքարի ընդունված կանոններն ու իշխանության խաղաղ փոխանցման ավանդույթը։ Հայաստանի հաջորդ քաղաքական առաջադրանքը նույնքան հիմնարար է։ Անհրաժեշտ է հաղթահարել անհատների շուրջ կառուցված քաղաքականությունը և ստեղծել մրցունակ կուսակցություններ՝ գաղափարներով, մասնագետներով, կազմակերպական հիշողությամբ և հասարակության հետ կայուն կապով։ Պատասխանատվության բաժին ունի նաև իշխանությունը։ Գերիշխող մեծամասնությունը, օգտվելով ընդդիմության թուլությունից, կարող է աստիճանաբար կորցնել ինքն իրեն վերանայելու կարողությունը։ Անվերահսկելի իշխանությունը վաղ թե ուշ սկսում է սեփական համոզմունքներն ընդունել որպես հանրային համաձայնություն։ Այդ ճանապարհով քաղաքական սխալները վերածվում են երկրի ճակատագրի վրա ազդող որոշումների։ Ուժեղ ընդդիմությունը կառավարության համար անհրաժեշտ հակակշիռ է, իսկ հանրության համար՝ իշխանությունը խաղաղ ճանապարհով փոխելու մշտապես գործող հնարավորություն։ 2026-ի ընտրություններից հետո ընդդիմադիր դաշտի վերակառուցումը պետք է դառնա Հայաստանի քաղաքական օրակարգի առաջնահերթություններից մեկը։ Խորհրդարանից դուրս մնացած ուժերը նույնպես ունեն անելիք։ Հաջորդ ընտրություններին պատրաստվելն արդեն ուշ կլինի, եթե մինչև այդ չձևավորվեն հանրային վստահություն, մասնագիտական կարողություններ և երկրի ապագայի վերաբերյալ հստակ քաղաքական առաջարկներ։ Հայաստանն արդեն ապացուցել է, որ կարող է փոխել իշխանությունը։ Այժմ անհրաժեշտ է ստեղծել կայուն քաղաքական համակարգ, որը յուրաքանչյուր իշխանափոխությունից հետո կապահովի երկրի բնականոն զարգացումն ու պետականության շարունակականությունը։ Հայաստանի ապագան չպետք է կախված լինի հերթական ընտրության արդյունքից։ Ժողովրդավարության կայունության համար անհրաժեշտ է պատասխանատու ընդդիմություն, որն ունակ կլինի քաղաքական պարտությունից հետո շարունակելու ծառայել երկրի զարգացմանը։ Այդպիսի ընդդիմության ձևավորումը կարող է դառնալ Հայաստանի հաջորդ մեծ քաղաքական ձեռքբերումը։
