240 գիտնական բաց նամակով դիմել է վարչապետին, կառավարությանը և Ազգային ժողովին՝ ահազանգելով 2027 թվականի պետական բյուջեում գիտության անբավարար ֆինանսավորման մասին։ Կառավարությունը մինչև 2030 թվականը նախատեսում է կրկնապատկել հետազոտողների թիվը և զգալիորեն ավելացնել գիտության ֆինանսավորումը։ Սակայն 2027 թվականի բյուջեի նախագիծը լուրջ կասկածներ է առաջացնում այդ նպատակների իրագործման հարցում։ Նախատեսված շուրջ 5 տոկոս աճը չի ապահովում գիտնականների հաշվարկներով անհրաժեշտ առնվազն 35 տոկոսը։ Այս անհամապատասխանությունն արդեն պետական առաջնահերթությունների խնդիր է։ Գիտության մեջ այսօրվա անբավարար ներդրումների հետևանքները տարիներ անց ծանրանալու են Հայաստանի տնտեսության, անվտանգության և զարգացման հեռանկարների վրա։ Երկրի ապագայի մասին իշխանության պատկերացումները լավագույնս բացահայտվում են նրա կայացրած որոշումներում։ Տեխնոլոգիական առաջընթացի, արհեստական բանականության և գիտելիքահեն տնտեսության մասին հայտարարությունների լրջությունը չափվում է դրանց համար հատկացվող միջոցներով։ Հայաստանի 2027 թվականի բյուջեի նախագիծը լուրջ կասկածներ է առաջացնում կառավարության հռչակած նպատակների և իրական առաջնահերթությունների համապատասխանության հարցում։ 240 գիտնականների բաց նամակը վարչապետին, կառավարությանը և խորհրդարանին լուրջ ահազանգ է Հայաստանի գիտության ապագայի և պետական պարտավորությունների կատարման վերաբերյալ։ Գիտնականները կասկածի տակ են դնում կառավարության հռչակած նպատակների իրագործումը և գիտության զարգացմանն ուղղված քաղաքականության շարունակականությունը։ Կառավարության ներկայացրած 2027 թվականի բյուջեն արդեն իսկ կասկածի տակ է դնում գիտության զարգացման համար իր իսկ սահմանած հավակնոտ նպատակների իրագործումը։ Գիտության ֆինանսավորումը 2027 թվականին նախատեսվում է ավելացնել շուրջ 5 տոկոսով՝ գիտնականների հաշվարկներով անհրաժեշտ առնվազն 35 տոկոսի փոխարեն։ Դրամաշնորհային և նպատակային ծրագրերի հատկացումները մնում են անփոփոխ։ Ավելին՝ նույնիսկ նախատեսված աճի պայմաններում գիտության ֆինանսավորումը շարունակում է զիջել 2025 թվականի 33,9 միլիարդ դրամի մակարդակին։ Փաստորեն, երեք տարվա ընթացքում գիտության ֆինանսավորման իրական աճ այդպես էլ չի ապահովվում։ Այսպիսի տեմպերով մինչև 2030 թվականը նախատեսված նպատակներին հասնելու համար, ըստ գիտնականների հաշվարկների, հետագա տարիներին կպահանջվի տարեկան շուրջ 50 տոկոս աճ։ Թվաբանությունն այստեղ անողոք է։ Պետությունը գիտնականներից պահանջում է երկարաժամկետ արդյունք՝ նրանց առաջարկելով կարճաժամկետ անորոշություն։ Խնդիրն արդեն մարդկային ճակատագրեր ունի։ Ավելի քան 450 գիտական նախագիծ է ներկայացվել մրցույթների, որոնց մի մասի մեկնարկը նախատեսված էր դեռ 2026 թվականին։ Արտերկրում աշխատող հարյուրից ավելի հետազոտող պատրաստակամություն է հայտնել միանալու Հայաստանի գիտական համակարգին։ Ծրագրերի մեկնարկի և ֆինանսավորման վերաբերյալ հստակություն չկա։ Գիտնականին հայրենիք վերադարձնելու համար պահանջվում են տարիներ, միջազգային կապեր, վստահություն և աշխատանքային պայմաններ։ Կորցնելու համար երբեմն բավական է մեկ չկատարված խոստումը։ Հայաստանը գիտնականների և մտավոր ներուժի արտահոսքի ծանր հետևանքներն արդեն զգացել է սեփական փորձով։ Խորհրդային գիտական համակարգի փլուզումից հետո հազարավոր մասնագետներ հեռացան երկրից։ Նրանց հետ հեռացան գիտական դպրոցներ, կապեր, փորձառություն և սերունդներ պատրաստելու կարողություն։ Այդ կորուստների հետևանքները զգացվում են տասնամյակներ անց։ Այսօր ձևավորվող նոր հետազոտական խմբերը նույնքան խոցելի են։ Գիտությունը վերականգնելու ծախսը բազմապատիկ գերազանցում է այն պահպանելու արժեքը։ Աշխարհաքաղաքական նոր մրցակցության պայմաններում Հայաստանի համար այս խնդիրը ձեռք է բերում ազգային անվտանգության նշանակություն։ Պատերազմի բնույթը փոխվում է։ Պետությունների պաշտպանունակությունը գնալով ավելի մեծ չափով որոշվում է նրանց տեխնոլոգիական, ինժեներական և հետազոտական կարողություններով։ Իսրայելի և Հարավային Կորեայի փորձը վաղուց ապացուցել է գիտության ռազմավարական նշանակությունը փոքր և անվտանգային բարդ միջավայրում գործող պետությունների համար։ Նրանց հաջողության հիմքում տասնամյակների հետևողական ներդրումներն են։ Հայաստանն այսօր խոսում է տնտեսական դիմակայունությունից, արտաքին կախվածությունների նվազեցումից, եվրոպական ինտեգրումից և տեխնոլոգիական առաջընթացից։ Այդ նպատակներն ունեն մեկ ընդհանուր նախապայման՝ մրցունակ մարդկային կապիտալ։ Գիտության ֆինանսավորման տատանումները հարվածում են նաև Հայաստանի միջազգային հեղինակությանը։ Օտարերկրյա համալսարանները, հետազոտական կենտրոնները և ներդրողները գնահատում են գործընկեր պետության ինստիտուցիոնալ հուսալիությունը։ Գիտնականին տրված խոստումը պետության միջազգային վստահելիության մասն է։ Առանձին հարց է Ակադեմիական քաղաքը։ Կառավարությունը պատրաստվում է 2027 թվականին սկսել դրա շինարարությունը՝ միաժամանակ սահմանափակելով ապագա ակադեմիական միջավայրը ձևավորող ծրագրերի աճը։ Գիտական կենտրոնների արժեքը որոշվում է այնտեղ ստեղծվող գիտելիքով։ Դատարկ լաբորատորիաները կարող են դառնալ պետական անարդյունավետության ամենաթանկ հուշարձանները։ Մտահոգությունն ավելի է խորացնում Բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեի նախագահ Սարգիս Հայոցյանի հրաժարականը։ Հրաժարականի նրա հիմնավորումը՝ առկա պայմաններում բարեփոխումների անհրաժեշտ տեմպն ապահովելու անհնարինությունը, լուրջ հարցեր առաջացրեց գիտության ոլորտում կառավարության վարած քաղաքականության վերաբերյալ։ Գիտական համայնքն այսօր կառավարությունից պահանջում է պարզություն՝ առաջիկա տարիների ծրագրերի, ֆինանսավորման և ստանձնած պարտավորությունների վերաբերյալ։ Կառավարության բյուջետային առաջնահերթությունների մասին պատկերացում է տալիս նաև այն, որ 2027 թվականին պետական պաշտոնյաների աշխատավարձերի բարձրացման համար նախատեսվում է լրացուցիչ հատկացնել ավելի քան 25 միլիարդ դրամ։ Գիտության համար անհրաժեշտ լրացուցիչ ֆինանսավորումն այս համատեքստում անհաղթահարելի բեռ համարելը դժվար է հիմնավորել։ Բյուջեն քաղաքական ընտրությունների փաստաթուղթ է։ Դրա յուրաքանչյուր տող վկայում է պետության նախապատվությունների մասին։ Հայաստանը չունի բնական պաշարների այնպիսի առատություն, որը կարող է երկարաժամկետ բարեկեցություն ապահովել։ Նրա ամենաթանկ ռազմավարական ռեսուրսը կրթված, ստեղծագործ և մրցունակ մարդն է։ Այդ ռեսուրսի նկատմամբ անփույթ վերաբերմունքը վաղվա տնտեսական կախվածության, տեխնոլոգիական հետամնացության և անվտանգային խոցելիության նախադրյալն է։ 240 գիտնականների ահազանգը կառավարությունից պահանջում է վերանայել 2027 թվականի բյուջեն, ապահովել գիտական ծրագրերի անհրաժեշտ ֆինանսավորումը և վերականգնել վստահությունը գիտության զարգացման պետական քաղաքականության նկատմամբ։ Հայաստանն արդեն ծանր գին է վճարել գիտության նկատմամբ տարիների անհետևողական քաղաքականության համար։ Նույն սխալների կրկնությունը կարող է երկիրը զրկել զարգացման այն հնարավորություններից, որոնք վաղը վերականգնելն անհամեմատ դժվար է լինելու։
