Հոկտեմբերի 15-ին Բաքվում տեղի ունեցած դիվանագիտական միջադեպը բացահայտեց թուրք-ադրբեջանական դաշինքի ներսում հասունացող տարաձայնությունները, որոնք «մեկ ազգ, երկու պետություն» հռչակված սկզբունքն այլևս ի զորու չէ քողարկելու։ Ասիայում փոխգործակցության և վստահության ամրապնդման միջոցառումների խորհրդակցության (CICA) յոթերորդ գագաթնաժողովում Իսրայելի նախագահ Իցհակ Հերցոգի ելույթի մեկնարկին ավելի քան տասը երկրների ներկայացուցիչներ ցուցադրաբար լքեցին դահլիճը։ Նրանց թվում էին Թուրքիայի, Իրանի, Պակիստանի, Քուվեյթի և մի շարք այլ երկրների պատվիրակությունները։ Առանձնապես ուշագրավ էր Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանի քայլը։ Նա Բաքվում ներկայացնում էր անձամբ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին։ Միջադեպի գլխավոր քաղաքական հասցեատերերից մեկը դարձավ հենց հյուրընկալողը։ Հերցոգը Բաքու էր ժամանել Իլհամ Ալիևի հրավերով։ Ադրբեջանի նախագահը փորձում էր իր երկիրը ներկայացնել որպես հակադիր աշխարհաքաղաքական բևեռների հանդիպման հարթակ։ Սակայն հրավիրված բարձրաստիճան հյուրի ելույթի ընթացքում դահլիճը լքեց Բաքվի ամենամերձավոր դաշնակցի ներկայացուցիչը։ Այս տեսարանն արդեն որոշակի նախապատմություն ուներ։ Սեպտեմբերի 24-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում Բենիամին Նեթանյահուի ելույթի ժամանակ տասնյակ պատվիրակություններ լքեցին դահլիճը, իսկ Ադրբեջանի ներկայացուցիչը մնաց իր տեղում։ Թուրքիայում այդ հանգամանքը սուր քննադատությունների առիթ դարձավ։ Իսրայելի վարչապետի՝ Էրդողանի հասցեին հնչեցրած մեղադրանքներին Անկարան արձագանքեց նաև պետական բարձր մակարդակով։ Ադրբեջանական պատվիրակության վարքագիծն այդ պայմաններում առավել ընդգծեց երկու դաշնակիցների քաղաքական դիրքորոշումների տարբերությունը։ Երեք շաբաթ անց նույն հակասությունն արդեն արտահայտվեց Բաքվում՝ Ալիևի կազմակերպած գագաթնաժողովում։ Սակայն թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների վերջին լարվածության առավել խորքային պատճառը կարող է թաքնված լինել հոկտեմբերի 2-ին Ալիևի ունեցած ելույթում։ Իր ղեկավարած «Նոր Ադրբեջան» կուսակցության ութերորդ համագումարում նա հայտարարեց, որ Ադրբեջանը միայնակ է վերջ դրել Ղարաբաղի օկուպացիային, հաղթանակի հասել սեփական ուժերով և պատերազմի ընթացքում միայնակ կանգնած եղել հզոր պետությունների դեմ։ Ալիևն առանձնապես ընդգծեց նաև սպառազինության ձեռքբերման հանգամանքը՝ հավաստիացնելով, որ Ադրբեջանը նույնիսկ վերջին փամփուշտը գնել է շուկայական գնով։ Այս հայտարարությունները Թուրքիայի ռազմական և քաղաքական աջակցության պատմական դերի ակնհայտ նսեմացման տպավորություն են ստեղծում։ 2020 թվականի պատերազմի ժամանակ Անկարան Բաքվին տրամադրել էր միջազգային քաղաքական աջակցություն, ռազմական համագործակցությունն ու թուրքական տեխնոլոգիաները դարձել էին Ադրբեջանի ռազմական կարողությունների կարևոր բաղադրիչ։ Էրդողանն այդ աջակցությունը բազմիցս ներկայացրել է որպես թուրք-ադրբեջանական եղբայրության պատմական ապացույց։ Ալիևի՝ հաղթանակը բացառապես սեփական ուժերին վերագրելու փորձը կարող էր Անկարայում ընկալվել որպես այդ պատմության վերաշարադրում։ Դաշնակիցների միջև պատերազմի արդյունքի քաղաքական սեփականության հարցն արդեն սկզբունքային նշանակություն է ստանում։ Այս համատեքստում Ֆիդանի՝ Բաքվի դահլիճից հեռանալն ավելի լայն մեկնաբանության հնարավորություն է տալիս։ Անկարան կարծես հիշեցնում է Ալիևին, որ ռազմավարական դաշինքի անցյալում իր ներդրումն ունի և մտադիր է պահպանել այդ ներդրումից բխող քաղաքական ազդեցությունը։ Թուրքիայի համար պատերազմի արդյունքը նաև Հարավային Կովկասում ձեռք բերած դիրքերի և տարածաշրջանային նոր հավակնությունների հիմքն է։ Բաքվի աճող ինքնուրույնությունը չի վերացնում Անկարայի սեփական հաշվարկները։ Տարաձայնություններին նոր լիցք է հաղորդել նաև Ադրբեջանում հիջաբի շուրջ ծագած վեճը։ Սեպտեմբերի 21-ին ընդունված դպրոցական հագուստի նոր կանոնների հետևանքով հիջաբ կրող աշակերտուհիներին և ուսուցիչներին որոշ դպրոցներում արգելվել է մասնակցել դասերին։ Սկսված բողոքի գործողություններին միացել են նաև թուրքական հասարակական և քաղաքական շրջանակները։ Էրդողանի խորհրդական Օքթայ Սարալը և իշխող ԱԶԿ-ի պատգամավորները հրապարակայնորեն քննադատել են Բաքվի որոշումը։ Հոկտեմբերի 13-ին Ալիևի ղեկավարած «Նոր Ադրբեջան» կուսակցությունն արդեն պաշտոնական հայտարարությամբ նրանց մեղադրել է Ադրբեջանի ներքին գործերին միջամտելու և երկկողմ հարաբերություններին վնաս հասցնելու մեջ։ Հիջաբի շուրջ վեճը բացահայտեց հարաբերությունների գաղափարական շերտը։ Էրդողանի քաղաքականության մեջ իսլամական ինքնությունն ու մուսուլմանական աշխարհում Թուրքիայի առաջնորդության հավակնությունը կարևոր տեղ ունեն։ Ալիևի իշխանությունն իր հերթին աշխարհիկ պետության սկզբունքը կապում է սեփական քաղաքական համակարգի և ներքին վերահսկողության պահպանման հետ։ Բաքուն գնալով ավելի կոշտ է արձագանքում նույնիսկ եղբայրական Թուրքիայից հնչող հրապարակային միջամտություններին։ Բաքվի միջադեպը բացահայտեց բազմավեկտոր դիվանագիտության խոցելի կողմը։ Մրցակից ուժերի հետ միաժամանակ համագործակցությունը կարող է մեծացնել պետության միջազգային կշիռն ու հնարավորությունները, սակայն նրանց հակասությունների խորացման պահին այդ քաղաքականությունը ծանր փորձության է ենթարկվում։ Տարբեր շահերի միջև հավասարակշռություն պահպանելու Բաքվի ձգտումն արդեն բախվում է սեփական դաշնակիցների քաղաքական սահմաններին։ Ադրբեջանն այս հակասության դասական օրինակն է։ Թուրքիայի հետ ռազմական և քաղաքական դաշինքը Բաքվի անվտանգության համակարգի հիմնասյուներից է։ Իսրայելի հետ համագործակցությունն ընդգրկում է սպառազինությունը, հետախուզական և տեխնոլոգիական ոլորտները, էներգետիկան։ Ադրբեջանական նավթն ապահովում է Իսրայելի էներգետիկ կարիքների նշանակալի մասը, իսկ իսրայելական ռազմական տեխնոլոգիաները կարևոր դեր են ունեցել Ադրբեջանի զինված ուժերի արդիականացման գործում։ Այս հարաբերություններն ունեն ռազմավարական և տնտեսական ծանրակշիռ հիմքեր։ Դրանցից հրաժարվելը Բաքվի համար լուրջ գին կունենա։ Միաժամանակ Անկարան իսրայելական հարցը դարձրել է սեփական տարածաշրջանային քաղաքականության և մուսուլմանական աշխարհում առաջնորդության հավակնությունների առանցքային բաղադրիչ։ Էրդողանը չի կարող այդ դիրքորոշման բացառություն սահմանել Ալիևի կազմակերպած միջոցառման համար՝ առանց սեփական քաղաքական հետևողականությունը հարցականի տակ դնելու։ Այսպիսով, վերջին շաբաթներին թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում կուտակվել են փոխկապակցված քաղաքական խնդիրներ։ Պատերազմի հաղթանակի հեղինակության շուրջ Ալիևի հայտարարությունները, ՄԱԿ-ում ադրբեջանական պատվիրակության վարքագիծը, հիջաբի վերաբերյալ միջկուսակցական բախումը և Բաքվում Ֆիդանի ցուցադրական հեռացումը մատնանշում են դաշինքի ներսում աճող ազդեցության պայքարը։ Անկարան ձգտում է պահպանել իր ռազմավարական առաջնայնությունը, իսկ Բաքուն փորձում է սեփական ձեռքբերումները վերածել արտաքին քաղաքական ավելի լայն ինքնուրույնության։ Հատկանշական է նաև նույն օրը Ֆիդանի և Ալիևի հանդիպումը։ Թուրքիայի արտգործնախարարը վերահաստատել է «մեկ ազգ, երկու պետություն» սկզբունքը, անդրադարձել առանձին հարցերում մոտեցումների տարբերությանը և կարևորել դրանց հաղթահարումը։ Եղբայրության հրապարակային վերահաստատման անհրաժեշտությունն արդեն իսկ խոսում է հարաբերություններում առաջացած զգայունության մասին։ Այս ամենն ունի նաև աշխարհատնտեսական ենթատեքստ։ Թուրքիան և Ադրբեջանը ձգտում են ազդեցիկ դիրք գրավել Ասիան Եվրոպային կապող նոր էներգետիկ ու տրանսպորտային համակարգում։ Միջին միջանցքը, Կասպից ծովի հաղորդակցությունները և Հարավային Կովկասի տարանցիկ ապագան երկու երկրների համագործակցությանը երկարաժամկետ նշանակություն են հաղորդում։ Միաժամանակ այդ հավակնությունները Բաքվին մղում են հարաբերություններ զարգացնելու Անկարայի մրցակիցների և հակառակորդների հետ։ Տարանցիկ հանգույց դառնալու համար անհրաժեշտ բազմակողմ կապերն աստիճանաբար բարդացնում են դաշնակցային հարաբերությունների քաղաքական կառավարումը։ 2020 թվականի պատերազմից հետո Բաքվի աճող ռազմական և քաղաքական ինքնավստահությունն ամրապնդել է ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն վարելու նրա հավակնությունները։ Անկարան, սակայն, թուրք-ադրբեջանական դաշինքը շարունակում է դիտարկել որպես տարածաշրջանային իր ազդեցության գլխավոր հենասյուներից մեկը։ Հենց այստեղ է ի հայտ գալիս հարաբերությունների նոր խնդիրը։ Բաքուն ցանկանում է ինքնուրույն տնօրինել պատերազմի արդյունքներով ձեռք բերած քաղաքական հնարավորությունները, իսկ Թուրքիան ակնկալում է, որ իր ռազմական և դիվանագիտական ներդրումը կշարունակի արտահայտվել տարածաշրջանային որոշումների վրա ունեցած ազդեցությամբ։ Թուրք-ադրբեջանական դաշինքն ամուր է պահվում ռազմական, տնտեսական և աշխարհաքաղաքական ընդհանուր շահերով, սակայն դրա ներսում աստիճանաբար փոխվում է ուժերի հարաբերակցությունը։ Պատերազմից հետո Բաքուն ձգտում է ավելի ինքնուրույն քաղաքական դերակատարության, իսկ Անկարան ակնկալում է պահպանել իր վճռորոշ ազդեցությունը՝ հիշեցնելով Ադրբեջանի հաղթանակում ունեցած սեփական ներդրումը։ Այս հակասությունն արդեն դուրս է գալիս փակ դիվանագիտական քննարկումների սահմաններից և վերածվում հրապարակային քաղաքական ազդակների։ Հերցոգին Բաքու հրավիրելով՝ Ալիևը ձգտում էր ամրապնդել Ադրբեջանի միջազգային կշիռն ու տարբեր ուժային կենտրոնների հետ հարաբերություններ կառուցելու իր կարողությունը։ Սակայն Թուրքիայի արտգործնախարարի՝ դահլիճը ցուցադրաբար լքելու քայլը ստվերեց այդ հավակնությունը՝ բացահայտելով Բաքվի աճող ինքնուրույնության և Անկարայի դաշնակցային ակնկալիքների միջև խորացող հակասությունը։ Բաքվում եղբայրական համերաշխության սահմանները գծեց հենց Անկարան՝ հիշեցնելով, որ պատերազմի ժամանակ ձևավորված քաղաքական պարտավորությունները հաղթանակի հետ չեն ավարտվում։
