Հանքարդյունաբերության նկատմամբ հանրային անվստահության խորքային պատճառներից է բնապահպանական տեղեկատվության սահմանափակ հասանելիությունը։ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի ղեկավարի հայտարարությունն այս առումով կարևոր է։ Խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկության բնապահպանական ազդեցությունը պետք է ենթակա լինի մշտական հանրային վերահսկողության։ Մարդիկ իրավունք ունեն իմանալու, թե ինչպես է հանքարդյունաբերությունն ազդում իրենց առողջության, շրջակա միջավայրի և կյանքի որակի վրա։ Mining Armenia Forum 2026-ում Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի գործադիր տնօրեն Ռոման Խուդոլին հայտարարեց, որ բնապահպանությունը, արդյունաբերական և աշխատանքային անվտանգությունը ընկերության առաջնահերթություններն են։ Առանձնապես ուշագրավ էր նրա անդրադարձը Չինաստանի փորձին, որի համաձայն՝ արտանետումների մասին տեղեկատվությունը հասանելի է առցանց, իրական ժամանակում։ Խուդոլիի հայտարարությունը պետք է ունենա գործնական շարունակություն։ ԶՊՄԿ-ն արդեն հրապարակում է կայուն զարգացման տարեկան հաշվետվություններ։ 2024 թվականի հաշվետվությունն անցել է Grant Thornton Armenia-ի անկախ հավաստումը։ Նույն տարում ընկերությունում արձանագրվել է աշխատանքի հետ կապված մահվան դեպք, իսկ ջերմոցային գազերի արտանետումները գերազանցել են 1,09 միլիոն տոննա CO₂ համարժեքը։ 2025 թվականի հաշվետվությունն անդրադառնում է նաև ընկերության գործունեության բնապահպանական ռիսկերին։ Հրապարակված տվյալները ցույց են տալիս ձեռնարկության գործունեության ծավալն ու ազդեցությունը։ Դրանք նաև ընդգծում են շարունակական վերահսկողության անհրաժեշտությունը։ Տարեկան հաշվետվությունը կարևոր է, սակայն բնակչությունը պետք է հնարավորություն ունենա հետևելու բնապահպանական իրավիճակին ամբողջ տարվա ընթացքում։ Քաջարանի և հարակից բնակավայրերի բնակիչների համար բնապահպանական թափանցիկությունն առօրյա անվտանգության հարց է։ Նրանք պետք է մշտապես հասանելի տեղեկություններ ունենան Ողջի գետի ջրի որակի, օդում փոշու պարունակության, հողի աղտոտվածության և պոչամբարի անվտանգության մասին։ Հրապարակվող տվյալները պետք է ներառեն չափումների արդյունքները, ամսաթվերը, թույլատրելի սահմանաչափերը և արձանագրված շեղումները։ Կարևոր է նաև անկախ լաբորատոր վերահսկողությունը։ Առանց այդ ամենի հանրությունը չի կարող ինքնուրույն գնահատել արդյունաբերական գործունեության ազդեցությունն իր առողջության և շրջակա միջավայրի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Արծվանիկի պոչամբարը։ Հայաստանի Արդյունահանող ճյուղերի թափանցիկության նախաձեռնության 2023–2024 թվականների ազգային հաշվետվությունում ներկայացված են նաև ԶՊՄԿ-ի արտադրական ենթակառուցվածքներին և Արծվանիկի պոչամբարի խողովակաշարերին առնչվող բնապահպանական գնահատման փաստաթղթեր։ Դրանց առկայությունը հիմք է հանրային վերահսկողության շրջանակն ընդլայնելու համար։ Պոչամբարի կառուցվածքային կայունության, դիտարկումների արդյունքների, արտակարգ իրավիճակների պատրաստվածության և հնարավոր ռիսկերի վերաբերյալ տեղեկությունները հանրային նշանակության տվյալներ են։ Այստեղ պատասխանատվություն ունի նաև պետությունը։ Հայաստանի կառավարությունը ԶՊՄԿ-ի բաժնետոմսերի 25 տոկոսի սեփականատերն է։ Հետևաբար կարող է նախաձեռնել բնապահպանական տվյալների հրապարակման օրինակելի համակարգ՝ անկախ վերահսկողության, միասնական թվային հարթակի և հանրային հասանելիության պարտադիր կանոններով։ Խուդոլիի հիշատակած չինական փորձը գործնական առաջարկի վերածելու հնարավորություն կա։ ԶՊՄԿ-ն կարող է հրապարակել մշտադիտարկման կայանների տվյալները, չափման սարքերի ստուգաչափման տեղեկությունները, սահմանաչափերի գերազանցման դեպքերը և ձեռնարկված միջոցառումները։ Հանրությունը պետք է կարողանա տեսնել նաև նախորդ տարիների ամբողջական պատկերը։ Այս ամենը կարևոր է նաև տնտեսական տեսանկյունից։ Պղնձի և մոլիբդենի միջազգային շուկաներում գնալով մեծանում է մատակարարման շղթաների բնապահպանական պատասխանատվության նշանակությունը։ Հայաստանի հանքարդյունաբերության երկարաժամկետ մրցունակությունը կախված է նաև արտադրության նկատմամբ վստահությունից։ Խուդոլիի հայտարարությունն այժմ կոնկրետ պատասխաններ է պահանջում։ Ի՞նչ տվյալներ են հրապարակվելու, ի՞նչ ժամկետներում և ո՞վ է երաշխավորելու դրանց արժանահավատությունը։ ԶՊՄԿ-ն հնարավորություն ունի Հայաստանում ձևավորելու արդյունաբերական թափանցիկության նոր չափանիշ։ Դրա արժեքը կորոշվի տեղեկատվության ամբողջականությամբ, անկախ վերահսկողության արդյունավետությամբ և բացահայտված խնդիրների լուծման պատրաստակամությամբ։ Հանրությունը պետք է հնարավորություն ունենա գնահատելու ձեռնարկության բնապահպանական ազդեցությունը և հետևելու ստանձնած պարտավորությունների կատարմանը։ Վստահության համար անհրաժեշտ են ստուգելի փաստեր և պատասխանատվություն դրանց հետևանքների համար։
