Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության գործընթացը մոտենում է խորհրդային անցյալից ժառանգված ամենաբարդ տարածքային հարցերից մեկի հնարավոր հանգուցալուծմանը։ Ադրբեջանի Միլլի մեջլիսի պատգամավոր Ռասիմ Մուսաբեկովը իշխանամերձ Minval.az-ին տված հարցազրույցում հայտնել է Ալմաթիի հռչակագրի հիման վրա անկլավների և էքսկլավների հարցում փոխընդունելի լուծումներ գտնելու պատրաստակամության մասին։ Հոկտեմբերի 17-ի այս հայտարարությունը հաջորդում է Նիկոլ Փաշինյանի՝ տարածքների ճշգրիտ չափերով փոխանակման առաջարկին։ Ուրվագծվում է խորհրդային սահմանների թողած աշխարհագրական ամենախրթին ժառանգություններից մեկը հաղթահարելու հնարավորություն՝ երկու պետությունների համար առավել հստակ, անվտանգ և կենսունակ սահմաններ ձևավորելու հեռանկարով։ Մուսաբեկովի խոսքը Բաքվի քաղաքական միջավայրից հնչող կարևոր ազդակ է։ Առաջին անգամ ավելի առարկայական է դառնում խորհրդային վարչատարածքային ժառանգության ամենախճճված հանգույցներից մեկը լուծելու հնարավորությունը։ Խորհրդային տարիներին հանրապետությունների միջև սահմանները մեկ պետության ներքին վարչական բաժանման գծեր էին։ Գյուղերի, ճանապարհների ու հողատարածքների պատկանելության հարցերը տնօրինվում էին Մոսկվայից։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այդ գծերը դարձան անկախ պետությունների սահմաններ, իսկ նախկին վարչական անհարմարությունները վերածվեցին տարածքային վեճերի և անվտանգության լուրջ խնդիրների։ 1991 թվականի Ալմաթիի հռչակագիրը սահմանեց նախկին խորհրդային հանրապետությունների տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչման սկզբունքը։ Երեսունհինգ տարի անց այն դարձել է հայ-ադրբեջանական սահմանազատման իրավական գլխավոր հենասյուներից մեկը՝ ամրագրվելով նաև 2024 թվականին երկու երկրների սահմանազատման հանձնաժողովների համատեղ գործունեության կանոնակարգում։ Խորհրդային ժառանգության այս հանգույցը լուծելու համար Հայաստանն ու Ադրբեջանն արդեն ունեն համաձայնեցված սկզբունք։ Այժմ անհրաժեշտ է այն վերածել հստակ սահմանների և երկու պետությունների համար կենսունակ լուծումների։ Հայաստանի համար կարևոր է սահմանային բնակավայրերի անվտանգությունը, ճանապարհների անխափան աշխատանքը և մարդկանց բնականոն կյանքը։ Խորհրդային քարտեզների մեխանիկական վերարտադրումը կարող է նոր խնդիրներ ստեղծել՝ հատկապես ռազմավարական նշանակության ճանապարհների հարևանությամբ։ Անգամ փոքր անկլավը կարող է մշտական լարվածության աղբյուր դառնալ՝ վտանգելով հաղորդակցությունները և սահմանամերձ համայնքների անվտանգությունը։ Ուստի անհրաժեշտ է հասնել այնպիսի սահմանային կարգավորման, որը երկարաժամկետ կայունություն և զարգացման հնարավորություն կապահովի երկու պետություններին։ Տարածքների համարժեք փոխանակման առաջարկն այս առումով արժանի է լուրջ քննարկման։ Եվրոպայի սահմանային պատմությունը նման նախադեպեր ունի։ Բելգիան և Նիդերլանդները 2016 թվականին պայմանավորվեցին Մաաս գետի երկայնքով տարածքներ փոխանակել՝ շտկելով աշխարհագրական փոփոխությունների հետևանքով առաջացած իրավական և վարչական անհարմարությունները։ Հայաստանի և Ադրբեջանի դեպքում պատմական բեռն անհամեմատ ծանր է, սակայն պետական կառավարման տրամաբանությունը կիրառելի է նաև այստեղ։ Երևանին անհրաժեշտ է բանակցային հստակ օրակարգ։ Տարածքների փոխանակման դեպքում մակերեսների հավասարությունը բավարար չէ. կարևոր են դրանց ռազմավարական նշանակությունը, ճանապարհների անվտանգությունը, ենթակառուցվածքների աշխատանքը և սահմանամերձ համայնքների ապագան։ Յուրաքանչյուր որոշում պետք է ունենա հստակ իրավական հիմք և փոխադարձ երաշխիքներ։ Անկլավների հարցի լուծումն ունի նաև աշխարհաքաղաքական մեծ նշանակություն։ Տասնամյակներ շարունակ չկարգավորված տարածքային վեճերը արտաքին ուժերին հնարավորություն են տվել պահպանելու ազդեցությունը Հարավային Կովկասում։ Հատկապես Ռուսաստանն իր ռազմական և քաղաքական ներկայությունը կառուցել է տարածաշրջանային անվտանգության նկատմամբ վերահսկողության և հակամարտող կողմերի կախվածության վրա։ Սահմանների վերջնական ճանաչումն ու տարածքային վեճերի կարգավորումը կարող են էապես թուլացնել այդ կախվածությունը՝ Հայաստանին հնարավորություն տալով հարևանների հետ հարաբերությունները կառուցել սեփական ինքնիշխանության, միջազգային իրավունքի և փոխադարձ շահերի հիման վրա։ Այս գործընթացն ունի նաև տնտեսական հեռանկար։ TRIPP-ի, տարածաշրջանային երկաթուղիների, տարանցիկ ճանապարհների և էներգետիկ հաղորդակցությունների զարգացումը պահանջում է կայուն սահմաններ ու կանխատեսելի հարաբերություններ։ Ներդրումները գալիս են իրավական հստակության և անվտանգության պայմաններում։ Տարածքային վեճերի կարգավորումը կարող է Հայաստանը դարձնել տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության լիարժեք մասնակից՝ մեծացնելով նրա տարանցիկ նշանակությունն ու տնտեսական հնարավորությունները։ Մուսաբեկովի հայտարարության մեջ, այդուհանդերձ, պահպանվում է մտահոգիչ հանգամանք։ Բաքուն շարունակում է խաղաղության պայմանագրի վերջնական ստորագրումը պայմանավորել Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությամբ։ Այս պահանջի պահպանումը վտանգում է արդեն ձեռք բերված համաձայնությունների առաջընթացը։ Երևանը պետք է հետևողականորեն պնդի փոխադարձ պարտավորությունների և համաձայնեցված սկզբունքների անշեղ կատարումը։ Խաղաղության գործընթացի շարունակականությունը չի կարող կախված մնալ միակողմանի նոր նախապայմաններից։ Անկլավների հարցի հնարավոր հանգուցալուծումը կարող է ավարտել խորհրդային անցյալից ժառանգված տարածքային հակասությունների մի ամբողջ պատմություն։ Հայաստանի համար դրա իրական արժեքը չափվելու է անվտանգ սահմաններով, անխափան ճանապարհներով, պաշտպանված համայնքներով և խաղաղության իրավական երաշխիքներով։ Խորհրդային Միության փլուզումից 35 տարի անց նրա թողած սահմանային խնդիրները շարունակում են ազդել Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների վրա։ Անկլավների հարցի վերջնական կարգավորումը կարող է փակել պատմական այս ծանր էջը և ամուր հիմք ստեղծել երկու պետությունների խաղաղ ու ինքնուրույն զարգացման համար։ Երևանի առաջնահերթությունը բանակցային այս հնարավորությունը Հայաստանի համար երկարաժամկետ և անշրջելի ձեռքբերման վերածելն է՝ ապահով սահմաններով, անխափան ճանապարհներով և պաշտպանված բնակավայրերով։ Խաղաղության իրական արժեքը Հայաստանի ինքնիշխանության ամրապնդումն է և սեփական ապագան ինքնուրույն տնօրինելու լիարժեք հնարավորությունը։
