Հոկտեմբերի 25-ին Հայաստանի տասը մարզերի 21 համայնքներում անցկացված ՏԻՄ ընտրությունների նախնական արդյունքները բացահայտում են տեղական քաղաքական մրցակցության խիստ անհավասար պատկերը։ Համայնքների մեծ մասում առավելության է հասել իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիրը», Գորիսում և Գավառում հաղթել են «Համերաշխություն» դաշինքի թեկնածուները։ Հինգ համայնքում ընտրություններն անցել են առանց մրցակից քաղաքական ուժերի, իսկ Եղեգնաձորում և Ստեփանավանում ծավալվել է սուր ընտրապայքար։ Քվեարկությունն ուղեկցվել է ընտրախախտումների, ընտրողների ուղղորդման և վարչական ռեսուրսի չարաշահման վերաբերյալ դիտորդական արձանագրումներով ու ահազանգերով։ Ընդհանուր պատկերը վկայում է տեղական ազդեցության ցանցերի ամուր դիրքերի, քաղաքական ուժերի կազմակերպական կարողությունների մեծ տարբերությունների և համայնքների մի մասում ընտրական մրցակցության բացակայության մասին։ Ընտրելու իրավունք ունեցող 477 721 քաղաքացիների համար գործել է 517 ընտրատեղամաս։ Մասնակցության միջին ցուցանիշը կազմել է շուրջ 47,7 տոկոս։ Ամենաբարձր մասնակցությունն արձանագրվել է Ստեփանավանում՝ 68,83 տոկոս, և Եղեգնաձորում՝ 62,56 տոկոս։ Ամենացածր ցուցանիշները գրանցվել են Ֆիոլետովոյում՝ 25,39 տոկոս, և Արմավիրում՝ 36,73 տոկոս։ Հատկանշական է ամենաբարձր մասնակցությամբ համայնքներում սուր քաղաքական պայքարը և Արմավիրում մրցակից ցուցակի բացակայությունը։ Մասնակցության տարբերությունները ցույց են տալիս ընտրողների քաղաքական ներգրավվածության անհամաչափությունը։ 21 համայնքներից 19-ում ընտրություններն անցկացվել են համամասնական, Ֆիոլետովոյում և Շամիրամում՝ մեծամասնական ընտրակարգով։ Համամասնական ընտրություններին մասնակցել են 13 կուսակցություն և չորս դաշինք՝ 45 ընտրական ցուցակով և 1622 թեկնածուով։ «Քաղաքացիական պայմանագիրը» ներկայացված է եղել բոլոր 19 համայնքներում։ Արմավիրում, Վարդենիսում, Գառնիում, Ախուրյանում և Վայքում իշխող կուսակցությունը մասնակցել է առանց մրցակիցների։ Ստեփանավանում, Մարտունիում, Արթիկում և Մեղրիում պայքարել են չորսական քաղաքական ուժեր։ Այս անհամաչափությունն ընտրությունների առանցքային առանձնահատկություններից է։ Հինգ համայնքում քաղաքացիները քաղաքական այլընտրանքների միջև ընտրություն կատարելու հնարավորություն չեն ունեցել։ Դա բացահայտում է տեղական կուսակցական համակարգի թուլությունը և համայնքային իշխանության շուրջ ձևավորված քաղաքական հարաբերությունների առանձնահատկությունները։ Արթիկում Անանիկ Ոսկանյանի գլխավորած «Քաղաքացիական պայմանագիրը» ստացել է ձայների 74,9 տոկոսը, Ախուրյանում Զավեն Մանուկյանի ցուցակը՝ 92,4 տոկոսը։ Մեղրիում Սերգո Գալստյանի գլխավորած ուժը հավաքել է 70 տոկոս, Մարտունիում Հովհաննես Հովեյանի ցուցակը՝ 67,6 տոկոս։ Արտաշատում Կառլեն Մկրտչյանի ցուցակի արդյունքը կազմել է 85,6 տոկոս, Արաքսում Ղազար Ղազարյանինը՝ 71,7 տոկոս։ Իջևանում Արթուր Ճաղարյանի գլխավորած ցուցակը ստացել է 85,25 տոկոս, Դիլիջանում Դավիթ Սարգսյանի ցուցակը՝ 76,4 տոկոս, Ծաղկաձորում Նարեկ Հարությունյանի ցուցակը՝ 84,6 տոկոս, Ջերմուկում Վահագն Արսենյանի ցուցակը՝ 92,7 տոկոս։ Վայքում Մխիթար Մաթևոսյանի գլխավորած ՔՊ ցուցակը ստացել է 96,12 տոկոս, Արմավիրում Վարշամ Սարգսյանի ցուցակը՝ 96,1 տոկոս, Գառնիում Տիգրան Պողոսյանի ցուցակը՝ 94,2 տոկոս, Վարդենիսում Ահարոն Խաչատրյանի ցուցակը՝ 93,8 տոկոս։ Այս համայնքներում իշխող կուսակցությունը մրցակից չի ունեցել։ Գորիսում Առուշ Առուշանյանի գլխավորած «Համերաշխություն» դաշինքը ստացել է 93 տոկոս, Գավառում Գուրգեն Մարտիրոսյանի գլխավորած նույնանուն դաշինքը՝ 81,3 տոկոս։ Հրազդանում Սևակ Միքայելյանի գլխավորած ցուցակը հավաքել է 17 200 ձայն կամ 90,2 տոկոս։ Եղեգնաձորում Հուսիկ Սահակյանի գլխավորած ՔՊ ցուցակը ստացել է 47,8 տոկոս։ Համայնքի բնակավայրերում քաղաքական ուժերի աջակցությունը զգալիորեն տարբերվել է։ Գլաձորում «Հանրապետությունը» ստացել է 687 ձայն, ՔՊ-ն՝ 210։ Աղավնաձորում և Ռինդում առավելությունը ՔՊ-ինն է եղել։ Արդյունքները ցույց են տալիս համայնքի ներսում քաղաքական ազդեցության տարբեր կենտրոնների առկայությունը։ Ստեփանավանում ընտրապայքարն ընթացել է քրեական հետապնդումների, ձերբակալությունների և քաղաքական լարվածության պայմաններում։ Տեղամասային տվյալներով՝ քաղաքի և հարակից բնակավայրերի ընտրողները տարբեր քաղաքական ուժերի են առավելություն տվել։ Ընտրություններից առաջ տեղի ունեցած իրավապահ գործողությունները դարձել են համայնքի ընտրական գործընթացի ամենաաղմկահարույց իրադարձությունը։ Համայնքի ամբողջական արդյունքները հրապարակման պահին դեռ պաշտոնական հաստատում չունեին։ «Ականատես» դիտորդական առաքելության 43 շրջիկ խմբերն այցելել են 407 ընտրատեղամաս։ Դրանցից 137-ում արձանագրվել է 217 խնդիր և ընտրական ընթացակարգերի խախտման վերաբերյալ դեպք։ Առավել տարածված են եղել ընտրատեղամասերի մատչելիության խնդիրները՝ 125 դեպք։ Դիտորդները գրանցել են կուտակումների և ընտրողների նկատմամբ վերահսկողության վերաբերյալ 31, քվեարկության գաղտնիությանը վերաբերող 10, ընտանեկան քվեարկության վեց և քարոզչական սահմանափակումների խախտման յոթ դեպք։ Արձանագրվել են նաև դիտորդների աշխատանքի խոչընդոտումներ և ընտրական փաստաթղթերին ծանոթանալու սահմանափակումներ։ Առանձնապես ուշագրավ են ընտրողների ազատ կամարտահայտությանը վերաբերող դեպքերը։ Ստեփանավանի 25/09 ընտրատեղամասում, դիտորդների հաղորդմամբ, քաղաքացու կողմից ընտրողների ուղղորդումը շարունակվել է ավելի քան կես ժամ։ «Ազատ քվե» դիտորդական առաքելության ներկայացուցչի միջամտությունից հետո հանձնաժողովը կազմել է արձանագրություն, իսկ ոստիկանությունը քաղաքացուն հեռացրել է տարածքից։ Նույն համայնքի երկու ընտրատեղամասերում լրագրողները փաստագրել են ոստիկանների կողմից քվեարկությանը մասնակցած քաղաքացիների թվի վերաբերյալ տեղեկությունների պահանջը։ Արթիկում թեկնածուներն ու վստահված անձինք ահազանգել են ընտրողների ուղղորդման, կուտակումների և կողմնակի անձանց ներկայության մասին։ Խախտումներ են արձանագրվել նաև նախընտրական շրջանում։ «Անկախ դիտորդը» ներկայացրել է քարոզչական 70 խախտման, վարչական ռեսուրսի չարաշահման և թեկնածուների նկատմամբ ճնշումների վերաբերյալ դիտարկումներ։ Առաքելության հրապարակած նյութերում առանձնացվել են նաև իշխող կուսակցության թեկնածուների և նրանց հետ փոխկապակցված անձանց կողմից ճնշումների դեպքերը։ Դիտորդական արձանագրումները բացահայտում են ընտրական գործընթացի կազմակերպման և վերահսկողության համակարգային թերություններ։ Առանձնապես մտահոգիչ են ընտրողների ուղղորդման, քվեարկության գաղտնիության և դիտորդների իրավունքների խախտումները։ Դրանց նկատմամբ պետական մարմինների արձագանքը պետք է ունենա հրապարակային ու ստուգելի արդյունք։ Ստեփանավանում ընտրություններին նախորդել են ընտրակաշառքի գործով լայնածավալ իրավապահ գործողություններ։ Հոկտեմբերի 21-ին Հակակոռուպցիոն կոմիտեն հայտնել է 14 անձի ձերբակալության մասին։ Քրեական հետապնդման շրջանակում հայտնվել է նաև «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության համայնքապետի թեկնածու Արսեն Գևորգյանը։ Կոմիտեն հրապարակել է ընտրողներին գումար տրամադրելու վերաբերյալ քննությամբ ձեռք բերված տվյալներ՝ ներկայացնելով խմբի կազմում ընտրակաշառք տալու, ստանալու և դրան օժանդակելու մեղադրանքները։ Խախտումների վերաբերյալ հաղորդումներ են ստացվել նաև քվեարկության օրը։ Ներքին գործերի նախարարության տվյալներով՝ ժամը 20։00-ի դրությամբ արձանագրվել է 35 ահազանգ, որոնցից հինգի նյութերը փոխանցվել են նախաքննական մարմին։ Դրանք վերաբերել են քվեարկության գաղտնիության խախտմանը, ընտրական իրավունքների իրականացման խոչընդոտմանը և կրկնակի կամ այլ անձի փոխարեն քվեարկելու դեպքերին։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրությունների գլխավոր առանձնահատկությունը քաղաքական մրցակցության անհավասար բաշխումն է։ Հինգ համայնքում իշխող կուսակցությունը քվեարկության է ներկայացել առանց մրցակիցների՝ ստանալով 90 տոկոսը գերազանցող արդյունքներ։ Այդ համայնքների ցուցանիշները բնութագրում են ընտրական գործընթացի սահմանափակ մրցակցային միջավայրը և քաղաքական այլընտրանքի բացակայությունը։ Գորիսի և Գավառի արդյունքներն ընդգծում են համայնքային քաղաքականության մեջ անձնական հեղինակության, տարիների ընթացքում ձևավորված տեղական կապերի և դրանց վրա հիմնված քաղաքական կառույցների ազդեցությունը։ Եղեգնաձորի և Ստեփանավանի ընտրապայքարն ընդգծում է կազմակերպված քաղաքական մրցակցության նշանակությունը։ Համայնքներում շարունակում են վճռորոշ դեր ունենալ թեկնածուների հեղինակությունը, տեղական կապերը և կուսակցությունների կազմակերպական կարողությունները։ Դիտորդների արձանագրած խախտումները, վարչական ճնշումների վերաբերյալ հաղորդումները և Ստեփանավանի քրեական գործը լրացնում են ընտրությունների ընդհանուր պատկերը։ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը, իրավապահ համակարգը և ընտրությունների կազմակերպման համար պատասխանատու կառույցները պետք է հրապարակեն արձանագրված դեպքերի քննության արդյունքները, կիրառված միջոցներն ու պատասխանատվության ենթարկված անձանց վերաբերյալ տվյալները։ Հոկտեմբերի 25-ի ընտրությունները բացահայտեցին Հայաստանի համայնքային քաղաքական համակարգում առկա խորքային անհամաչափությունները։ Մի շարք համայնքներում ծավալվել է քաղաքական ուժերի սուր մրցակցություն, իսկ հինգ համայնքում ընտրություններն անցկացվել են իշխող կուսակցության միակ ցուցակով՝ առանց քաղաքական այլընտրանքի։ Դիտորդների արձանագրած խախտումները վեր են հանում ընտրական գործընթացի կազմակերպման, վարչական ռեսուրսի կիրառման և քաղաքացիների ազատ կամարտահայտության պաշտպանության խնդիրները։ Այս պատկերը ցույց է տալիս համայնքային ժողովրդավարության կարևոր բացերը և քաղաքական մրցակցության հավասար պայմաններ ապահովելու անհրաժեշտությունը։
