Ադրբեջանի և Իրանի հարաբերություններում տարիներ շարունակ կուտակված հակասությունները նոր սրություն են ստանում՝ բացահայտելով երկու հարևանների միջև խորացող քաղաքական անվստահությունն ու տարածաշրջանային անվտանգության շուրջ տարաձայնությունները։ Բաքուն Իրանի 14 քաղաքացու հայտարարել է անցանկալի անձ՝ արգելելով նրանց մուտքը երկիր։ Ցուցակում ընդգրկված են Իրանի խորհրդարանի գործող ու նախկին պատգամավորներ, ազդեցիկ հոգևորականներ, համալսարանականներ և լրատվամիջոցների ղեկավարներ։ Ադրբեջանական կողմը նրանց մեղադրում է կրոնական թշնամանք հրահրելու, երկրի պետական կարգի դեմ քարոզչություն իրականացնելու և իշխանությունը բռնությամբ փոխելու կոչեր հնչեցնելու մեջ։ Իրանական քաղաքական ու կրոնական վերնախավի ներկայացուցիչների նկատմամբ այս քայլը բացահայտում է երկու հարևանների հարաբերություններում կուտակված խորքային հակասությունները։ Ցուցակի կազմն առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի։ Դրանում ընդգրկված են Իրանի գերագույն առաջնորդի հետ առնչվող ազդեցիկ կրոնական շրջանակների ներկայացուցիչներ, խորհրդարանի պատգամավորներ և պահպանողական «Քեյհան» թերթի գլխավոր խմբագիր Հոսեյն Շարիաթմադարին։ Թեև այդ գործիչների հայտարարությունները միշտ չէ, որ արտահայտում են Թեհրանի պաշտոնական դիրքորոշումը, նրանց ազդեցությունը Իրանի քաղաքական և կրոնական համակարգում զգալի է։ Նրանց նկատմամբ սահմանված արգելքով Բաքուն փաստացի ընդլայնում է հակամարտության շրջանակը՝ անմիջականորեն առճակատման մեջ մտնելով Իրանի իշխանական համակարգի ազդեցիկ շրջանակների հետ։ Ադրբեջանա-իրանական հակասությունների հիմքում Հարավային Կովկասի ապագայի վերաբերյալ երկու պետությունների տարբեր ռազմավարական պատկերացումներն են։ Իրանի համար Ադրբեջանը հյուսիսային սահմանակից հարևան է, որի արտաքին քաղաքական և ռազմական համագործակցությունը կարող է անմիջական ազդեցություն ունենալ սեփական անվտանգության վրա։ Բաքվի համար Իրանը տարածաշրջանային խոշոր տերություն է՝ կրոնական, քաղաքական և ռազմական ազդեցության բազմազան հնարավորություններով։ Այս փոխադարձ անվստահությունն առանձնահատուկ սրություն է ստանում Ադրբեջանի և Իսրայելի ռազմավարական համագործակցության, Թեհրան-Վաշինգտոն առճակատման և Հարավային Կովկասում ուժերի հարաբերակցության փոփոխության պայմաններում։ Լարվածության ներկայիս փուլն ունի նախապատմություն։ 2022 թվականին Իրանը զորավարժություններ անցկացրեց Արաքսի երկայնքով։ 2023 թվականին Թեհրանում Ադրբեջանի դեսպանատան վրա զինված հարձակումը հանգեցրեց դիվանագիտական ծանր ճգնաժամի։ Հաջորդ տարի դեսպանատան աշխատանքի վերականգնումը, իսկ 2025 թվականին Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի այցը Բաքու հարաբերությունների կարգավորման հնարավորություններ ստեղծեցին։ Սակայն քաղաքական երկխոսությունը չվերացրեց փոխադարձ ռազմավարական կասկածները։ Միաժամանակ ադրբեջանական մամուլը տեղեկություններ է տարածում Իրանի հյուսիսարևմտյան սահմաններին զորքերի, զրահատեխնիկայի և բալիստիկ հրթիռների արձակման կայանների կենտրոնացման մասին։ Այս հաղորդումները դեռևս անկախ հաստատում չունեն, սակայն դրանց տարածումն արդեն իսկ խորացնում է փոխադարձ անվստահությունը։ Ռազմական ակտիվության և քաղաքական կոշտ հռետորաբանության համադրությունը վտանգավոր իրավիճակ է ստեղծում. սահմանային ցանկացած զորաշարժ կարող է ընկալվել որպես անմիջական սպառնալիք՝ մեծացնելով սխալ հաշվարկի և անկանխատեսելի ռազմական բախման հավանականությունը։ Հակասությունն ունի նաև աշխարհատնտեսական չափում։ Ադրբեջանը ձգտում է ամրապնդել Կասպից ծովից դեպի Թուրքիա և Եվրոպա ձգվող հաղորդակցությունների նկատմամբ իր ռազմավարական նշանակությունը։ Իրանը շահագրգռված է Հյուսիս–հարավ տրանսպորտային համակարգի զարգացմամբ և տարածաշրջանային տարանցիկ գործընթացներում սեփական մասնակցության պահպանմամբ։ Երկու պետությունները համագործակցում են նաև Արաքսի հարավային ափով Ադրբեջանը Նախիջևանին կապող հաղորդակցությունների նախագծի շուրջ։ Այդ տնտեսական փոխկապակցվածությունը հակամարտության հնարավոր գինը զգալիորեն բարձրացնում է։ Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում Հայաստանի տարածքով նախատեսված ԹՐԻՓՓ նախագիծը։ Այն փոխում է տարածաշրջանային հաղորդակցությունների աշխարհագրությունը՝ նոր տնտեսական հնարավորությունների հետ առաջացնելով անվտանգության ու ազդեցության վերաբերյալ հարցեր։ Թեհրանը բազմիցս կարևորել է Հայաստանի տարածքային ամբողջականության պահպանումը և սեփական սահմանի մոտ օտարերկրյա ռազմական ներկայության բացառումը։ Իրանի դեսպանը շաբաթներ առաջ հայտարարել էր, որ այդ պայմանների պահպանման դեպքում Թեհրանը նախագծին առարկելու հիմքեր չի տեսնում։ Հայաստանի համար ստեղծված իրավիճակը պահանջում է առանձնահատուկ զգուշություն։ Իրանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների լարվածությունն անմիջականորեն առնչվում է Հայաստանի հարավային սահմանների անվտանգությանը, տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակմանը և արտաքին տնտեսական կապերի զարգացմանը։ Երևանի առաջնահերթությունը պետք է լինի սեփական ինքնիշխանության լիարժեք իրացումը, Իրանի հետ սահմանային և տնտեսական կապերի անխափան պահպանումը, Ադրբեջանի հետ խաղաղության գործընթացի շարունակությունը և միջազգային գործընկերությունների զարգացումը։ Իրանի 14 քաղաքացու մուտքն արգելելու Բաքվի որոշումը դիվանագիտական ճնշման հստակ քայլ է, որն արտացոլում է երկու երկրների հարաբերություններում խորացող անվստահությունը և Իրանի քաղաքական ու կրոնական ազդեցիկ շրջանակների հետ Ադրբեջանի հակասությունների սրումը։ Այն ցույց է տալիս երկու հարևանների հարաբերություններում գաղափարական, ռազմական և տնտեսական հակասությունների միաժամանակյա սրացումը։ Իրանի հնարավոր արձագանքը, սահմանային ռազմական ակտիվության բնույթը և դիվանագիտական շփումների շարունակությունը կպարզեն ճգնաժամի հետագա ընթացքը։ Արաքսի երկու ափերին այսօր բախվում են պետությունների անվտանգության պատկերացումները, տարածաշրջանային հավակնությունները և միջազգային ուժային մրցակցության հետևանքները։ Հարավային Կովկասը կանգնած է հերթական վտանգավոր փորձության առաջ։ Տարածաշրջանի պատմությունն արդեն բազմաթիվ օրինակներ է տվել, երբ մեծ տերությունների հակամարտությունները վճարվել են փոքր երկրների տարածքներով, տնտեսություններով ու մարդկային կյանքերով։ Այդ պատմության կրկնությունը կանխելու համար անհրաժեշտ են քաղաքական հաշվարկի ճշգրտություն, դիվանագիտական զսպվածություն և հարևան պետությունների ինքնիշխանության նկատմամբ հարգանք։ Լուսանկարում՝ Իրանի ռազմական զորավարժությունները՝ 2022 թվական
