Հայկական քաղաքական խոսույթում մի հետաքրքիր հակասություն կա։ Նույն մարդիկ կարող են առավոտյան հայտարարել, որ իրենք երեքհազարամյա հայկական քաղաքակրթության կրողներն են, իսկ երեկոյան բացատրել, որ առանց վերջին երկու հարյուր տարվա ռուսական ներկայության հայկական մշակույթը չէր կայանա կամ չէր պահպանվի։ Երկու պնդումները դժվար է միաժամանակ պաշտպանել։ Եթե հայկական մշակույթն ունի հազարամյակների ինքնուրույն շարունակականություն, ապա Ռուսաստանը կարող էր նրա պատմության վրա ունենալ մեծ, երբեմն օգտակար, երբեմն վնասակար ազդեցություն, բայց չէր կարող լինել այդ մշակույթի ստեղծողը։ Իսկ եթե հայկական մշակութային ու քաղաքական գոյությունը հնարավոր է դարձել միայն ռուսական կայսերական ներկայության շնորհիվ, ապա երեքհազարամյա քաղաքակրթության մասին հռետորաբանությունը կորցնում է իր իմաստի զգալի մասը։ Սա բառերի շուրջ վեճ չէ։ Այստեղ բացվում է հայկական քաղաքական մտքի շատ ավելի խորը խնդիր՝ անկախ պետության մեջ պահպանված կախյալ մտածողությունը ։ Կայսրությունները հեռանում են տարբեր ձևերով։ Երբեմն բանակն է հեռանում, երբեմն՝ վարչակազմը։ Դրոշը փոխվում է, սահմանադրություն է ընդունվում, ազգային բանակ և դիվանագիտական ծառայություն են ստեղծվում։ Բայց ամենաերկարը մնում է կայսրության լեզուն։ Ոչ թե ռուսերենը։ Այլ այն հասկացությունների համակարգը, որով նախկին ծայրամասը շարունակում է բացատրել ինքն իրեն։ Բրիտանական կայսրության փլուզումից հետո Հնդկաստանին տասնամյակներ պահանջվեցին սեփական պատմությունը միայն Լոնդոնի գրած պատմությունից դուրս կարդալու համար։ Ֆրանսիական գաղութային համակարգից դուրս եկած հասարակություններում մինչև այսօր շարունակվում է բանավեճը, թե որտեղ է ավարտվում ֆրանսիական մշակութային ազդեցությունը և սկսվում հետգաղութային կախվածությունը։ Քաղաքական անկախությունը հնարավոր է հռչակել մեկ օրում։ Մտավոր անկախությունը երբեմն սերունդներ է պահանջում։ Հայաստանի դեպքում խնդիրը հատկապես բարդ է, որովհետև ռուսական ազդեցությունը միայն քաղաքական կամ ռազմական չի եղել։ Երկու հարյուր տարվա ընթացքում այն խորապես ներթափանցել է կրթության, պատմագրության, մշակույթի և քաղաքական բառապաշարի մեջ։ Դրա գոյությունը ժխտելն անիմաստ է։ Արևելյան Հայաստանի արդիականացման բազմաթիվ գործընթացներ տեղի են ունեցել ռուսական կայսրության, ապա խորհրդային համակարգի շրջանակներում։ Հայ մտավորականության մի զգալի հատված կրթություն է ստացել Թիֆլիսում, Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում։ Խորհրդային շրջանում Հայաստանը ձեռք է բերել զարգացած արդյունաբերական համակարգ, զանգվածային կրթություն, գիտական հաստատություններ և արդիական քաղաքային ենթակառուցվածքներ, սակայն պատմական ազդեցությունը և քաղաքակրթական հեղինակությունը նույն բանը չեն։ Հայկական մշակույթը չէր սկսվել 1828 թվականին։ Երբ ռուսական բանակը մտնում էր Հարավային Կովկաս, Մատենադարանը դեռ այդ անունով գոյություն չուներ, բայց այն ձեռագրերը, որոնց վրա այն հետագայում կառուցվելու էր, արդեն դարերի պատմություն ունեին։ Էջմիածինը դարերով գոյություն ուներ։ Հայերեն տպագիր առաջին գիրքը Վենետիկում լույս էր տեսել ավելի քան երեք դար առաջ։ Մխիթարյանները եվրոպական մշակութային տարածքում հսկայական աշխատանք էին իրականացնում դեռ մինչև Արևելյան Հայաստանի՝ ռուսական կայսրությանը միանալը։ Այս փաստերը հակառուսական փաստարկներ չեն։ Դրանք պարզապես ժամանակագրություն են։ Բայց ժամանակագրությունը երբեմն լավագույն հակաթույնն է քաղաքական առասպելի դեմ։ Այստեղից է սկսվում նաև ավելի հետաքրքիր պարադոքսը։ Հայկական քաղաքական դաշտի ամենաազգայնական հռետորաբանության մի մասը տարիների ընթացքում տարօրինակորեն համատեղվել է ամենակայսերակենտրոն աշխարհայացքի հետ։ Առաջին հայացքից անհամատեղելի բաներ են։ Ազգայնականությունը ենթադրում է սեփական ազգի քաղաքական սուբյեկտայնություն։ Կայսերական մտածողությունը՝ մեծ կենտրոնի շուրջ կազմակերպված աշխարհ, որտեղ փոքր ժողովուրդների անվտանգությունը, սահմանները և նույնիսկ պատմական նշանակությունը որոշվում են կենտրոնի հետ հարաբերությամբ։ Բայց Հայաստանում դրանք կարողանում են խաղաղ գոյակցել։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև այստեղ ազգայնականության մի հատվածը այդպես էլ չի վերածվել պետական ազգայնականության ։ Այն մնացել է էթնոմշակութային։ Այդ աշխարհում ազգը հին է, հերոսական, տառապած, բացառիկ։ Բայց պետությունը՝ երկրորդական։ Պետությունը կարող է լինել թույլ, կախյալ կամ նույնիսկ սահմանափակ ինքնիշխանությամբ, եթե պահպանվում է «ազգայինը»։ Այստեղ է առաջանում տարօրինակ իրավիճակը։ Մարդը կարող է շատ բարձր խոսել ազգային արժանապատվությունից և միաժամանակ Հայաստանի անվտանգության վերջնական երաշխավորին փնտրել ուրիշ մայրաքաղաքում։ Կարող է պահանջել պատմական ինքնիշխանություն և ընդունել ժամանակակից քաղաքական կախվածություն։ Կարող է պաշտել Տիգրան Մեծին, բայց չհավատալ Հայաստանի Հանրապետության ինքնուրույն ռազմավարական կարողությանը։ Սա հակասություն է միայն առաջին հայացքից։ Իրականում երկու մտածողությունների հիմքում երբեմն նույն պատկերացումն է՝ ազգ առանց լիարժեք քաղաքական սուբյեկտ այնութ յան ։ Եվ հենց այստեղ է հայկական պատմագիտության պատասխանատվությունը։ Պատմագիտությունը պետության համար պարզապես անցյալի ուսումնասիրություն չէ։ Այն հասարակության քաղաքական երևակայության արտադրամասերից մեկն է։ Եթե պատմության դասագրքում Հայաստանը հիմնականում ներկայացվում է որպես տարածք, որի ճակատագիրը որոշում են Իրանը, Ռուսաստանը, Թուրքիան կամ մյուս մեծ ուժերը, երիտասարդը սովորում է ոչ միայն պատմություն։ Նա սովորում է Հայաստանի տեղը աշխարհում։ Եթե երկու հարյուր տարի շարունակ հայի փրկության կամ կործանման հիմնական պատճառը որոնվում է արտաքին տերության մեջ, ապա քաղաքական գիտակցության մեջ աստիճանաբար ամրապնդվում է պարզ բանաձև՝ մեր ճակատագիրը որոշվում է ուրիշների ընտրությամբ ։ Այդ պատճառով հնարավոր է հանդիպել երեսուն տարեկան մարդու, որը ծնվել է անկախ Հայաստանում, ունի Հայաստանի Հանրապետության անձնագիր, երբևէ խորհրդային քաղաքացի չի եղել, բայց քաղաքական աշխարհը շարունակում է պատկերացնել խորհրդային պատմագրության կատեգորիաներով։ Կենսագրությամբ՝ անկախության սերունդ։ Քաղաքական երևակայությամբ՝ կայսրության ծայրամաս։ Սա Հայաստանի առաջիկա տարիների ամենադժվար բարեփոխումներից մեկն է լինելու։ Շատ ավելի դժվար, քան ճանապարհ կառուցելը կամ օրենք փոխելը։ Հայաստանին անհրաժեշտ է սեփական անցյալի վերաիմաստավորում՝ առանց պատմությունը քաղաքական պատվերի ենթարկելու։ Ոչ հակառուսական պատմություն։ Ոչ արևմտամետ պատմություն։ Հայաստանյան պատմություն։ Այնպիսի պատմագիտություն, որտեղ Ռուսաստանը կարող է մի դրվագում լինել գործընկեր, մյուսում՝ հակառակորդ, երրորդում՝ կայսրություն, չորրորդում՝ մշակութային ազդեցության աղբյուր։ Ինչպես իրական պատմության մեջ։ Նույնը վերաբերում է Թուրքիային, Իրանին, Եվրոպային և ցանկացած այլ արտաքին ուժի։ Պատմագիտության հասունությունը սկսվում է այնտեղ, որտեղ այլևս հավերժական փրկիչներ և հավերժական դավաճաններ չկան։ Կան շահեր, ուժերի հարաբերակցություն, ընտրություններ և դրանց հետևանքներ։ Սա անհրաժեշտ է նաև Հայաստանի արտաքին քաղաքականության համար։ Որովհետև պետությունը չի կարող իրական ռազմավարական ինքնուրույնություն ունենալ, եթե աշխարհը շարունակում է հասկանալ ուրիշի պատմական քարտեզով։ Անկախությունը միայն այն չէ, որ սահմանին ուրիշ երկրի դրոշ չկա։ Անկախությունն այն է, որ սեփական անցյալը կարող ես հասկանալ առանց ուրիշի թույլտվության, ներկան՝ առանց ուրիշի բառապաշարի, իսկ ապագան՝ առանց ուրիշի նախապես գծած սահմանների։ Հայաստանն ավելի քան երեք տասնամյակ անկախ պետություն է։ Այժմ նրա առջև ավելի դժվար խնդիր է։ Անկախացնել նաև Հայաստանի մասին մտածողությունը։
