Խաղաղության պայմանագիրը կարելի է ստորագրել մեկ օրում։ Տարածաշրջանը փոխելու համար անհրաժեշտ են տարիներ։ Հայաստանի շուրջ տեղի ունեցող ամենակարևոր փոփոխություններից մեկը հիմա սկսում է անցնել հայտարարությունների մակարդակից դեպի ենթակառուցվածք։ Երևանը հաստատում է, որ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ էներգետիկ կապերի ստեղծումն արդեն քննարկվում է, իսկ կառավարության 2026–2031 թվականների ծրագիրը բաց տեքստով նախատեսում է զարգացնել այդ համագործակցությունը։ Սեպտեմբերի 1-ին կատարվեց ավելի կոնկրետ քայլ. Լաչինում Հայաստանի և Ադրբեջանի էներգետիկ կառույցների ներկայացուցիչները քննարկեցին էլեկտրաէներգիայի փոխադարձ ներմուծման ու արտահանման, ինչպես նաև երկու երկրների էներգահամակարգերը սահմանին միացնելու հնարավոր տարբերակները։ Սա փոքր տեխնիկական նորություն չէ։ Երեսուն տարուց ավելի Հայաստանի տարածաշրջանային ենթակառուցվածքը արտացոլել է Հարավային Կովկասի պատերազմական աշխարհագրությունը։ Թուրքիայի և Ադրբեջանի ուղղությամբ սահմանները փակ էին, երկաթուղիները՝ անգործուն, էներգետիկ կապերը՝ կտրված։ Հայաստանը փաստացի գործում էր հյուսիս–հարավ սահմանափակ համակարգում՝ Վրաստանի և Իրանի միջոցով։ Այժմ առաջին անգամ հնարավոր է դառնում այդ գիծը խաչ դարձնել։ Դեպի Իրան կառուցվող 400 կՎ նոր գիծը մոտ 85 տոկոսով պատրաստ էր արդեն այս տարվա սկզբին։ Նույն դասի ենթակառուցվածք է նախատեսվում Վրաստանի ուղղությամբ։ Կառավարության հաշվարկով՝ Իրան–Հայաստան–Վրաստան ամբողջական համակարգը 2031–2033 թվականներին կարող է պատրաստ լինել միասնական աշխատանքի, ինչն այսօր գոյություն ունեցող էլեկտրաէներգետիկ փոխհոսքերը կարող է մեծացնել մի քանի անգամ։ Եթե դրան ավելանան Թուրքիան և Ադրբեջանը, Հայաստանի էներգետիկ քարտեզը սկզբունքորեն փոխվում է։ Երկիրը կարող է միացված լինել բոլոր չորս հարևանների էներգահամակարգերին։ Այստեղ է խաղաղության տնտեսական տրամաբանությունը։ Ճանապարհը պարզապես ճանապարհ չէ, երկաթուղին՝ երկաթուղի, էլեկտրահաղորդման գիծը՝ մալուխ։ Դրանք փոխադարձ կախվածության ենթակառուցվածքներ են։ Երբ երկու պետությունների էլեկտրական համակարգերը սկսում են միմյանցից գնել, միմյանց վաճառել կամ միմյանց տարածքով փոխանցել էներգիա, հակամարտության տնտեսական գինը բարձրանում է։ Էլեկտրացանցը խաղաղության երաշխիք չէ։ Բայց այն խաղաղությունը դարձնում է նյութական շահ։ Հայաստանի համար հնարավորությունը հատկապես մեծ է, որովհետև տարածաշրջանի շուրջ արդեն ձևավորվում են նոր էներգետիկ միջանցքներ։ Ադրբեջանն ու Թուրքիան աշխատում են Նախիջևան–Թուրքիա էներգետիկ կապի վրա՝ սկզբնական փուլում մինչև 1 ԳՎտ էլեկտրաէներգիայի փոխանցման հեռանկարով։ Միաժամանակ Ադրբեջանը, Վրաստանը, Թուրքիան և Բուլղարիան զարգացնում են դեպի Եվրոպա կանաչ էներգիայի միջանցքը։ Հայաստանի ռազմավարական խնդիրը պարզ է՝ չմնալ այդ նոր քարտեզի սպիտակ հատվածը ։ Եթե Ադրբեջան–Նախիջևան կապի մի մասը անցնի Հայաստանով, եթե հայկական համակարգը կապվի Թուրքիայի հետ, եթե հյուսիսում ընդլայնվի Վրաստանի, հարավում՝ Իրանի ուղղությունը, Հայաստանը կարող է դառնալ ոչ թե մեկ ուրիշի էներգետիկ միջանցքի տարածք, այլ տարածաշրջանային էներգետիկ հանգույց։ Տարբերությունը սկզբունքային է։ Տարանցիկ տարածքը վարձավճար է ստանում։ Հանգույցը մասնակցում է շուկային։ Այդ մոդելում Հայաստանը կարող է էլեկտրաէներգիա ներմուծել այնտեղից, որտեղ տվյալ պահին այն էժան է, արտահանել այնտեղ, որտեղ պահանջարկ կա, հավասարակշռել սեփական համակարգը հարևանների միջոցով և աստիճանաբար մեծացնել արևային ու քամու էներգիայի արտադրությունը։ Կառավարությունն արդեն նախատեսում է մինչև 2040 թվականը արևային և քամու հզորությունները հասցնել 2000 ՄՎտ-ի, իսկ մինչև 2031-ը ունենալ առնվազն 800 ՄՎտ կուտակիչ հզորություններ։ Բայց այստեղ կա նաև քաղաքական վտանգ։ Հայաստանը չպետք է մի էներգետիկ կախվածությունից անցնի մյուսին։ Այս ամբողջ համակարգի իմաստը ոչ թե ռուսական էներգետիկ կախվածությունը թուրքական կամ ադրբեջանական կախվածությամբ փոխարինելն է, այլ կախվածությունը բազմակողմ փոխկախվածության վերածելը ։ Չորս սահման, մի քանի շուկա, սեփական ատոմային արտադրություն, վերականգնվող էներգիա, կուտակիչներ և տարբեր ուղղություններով ներմուծման ու արտահանման հնարավորություն. սա արդեն ոչ միայն տնտեսական, այլև անվտանգության ճարտարապետություն է։ Հայաստանը այսօր ներմուծում է իր օգտագործած էներգիայի զգալի մասը։ 2023 թվականին էներգետիկ ներմուծումից կախվածությունը 73.5 տոկոս էր։ Փոքր, ծով չունեցող և ածխաջրածնային մեծ պաշարներից զուրկ երկրի համար դիվերսիֆիկացումը պարզապես տնտեսագիտական ցանկություն չէ։ Դա ինքնիշխանության գործիք է։ Հենց այստեղ էլ պետք է չափել առաջիկա բանակցությունների հաջողությունը։ Ոչ թե նրանով, թե քանի բարեկամական հայտարարություն կհնչի Երևանում, Բաքվում կամ Անկարայում, այլ շատ ավելի պրոզայիկ թվերով՝ քանի կիլովոլտ, քանի մեգավատ, ինչ երթուղի, ում սեփականություն, ինչ սակագին և ինչ պայմաններով։ Խաղաղության իրական փորձությունը սկսվում է այնտեղ, որտեղ ավարտվում են կոմյունիկեները։ Երբ սահմանով առաջին էլեկտրաէներգիան անցնի, առաջին գնացքը շարժվի և առաջին առևտրային բեռը հատի նախկինում փակ ճանապարհը, տարածաշրջանը կունենա մի բան, որը երեք տասնամյակ չուներ՝ խաղաղությունը պահպանելու տնտեսական շահ ։ Հայաստանի խնդիրը այդ նոր համակարգում պարզապես ճանապարհ լինելը չէ։ Հայաստանը պետք է դառնա հանգույց։
