Մոսկվան կրկին եկել է պաշտպանելու Էջմիածինը։ Սեպտեմբերի 4-ին Գարեգին Բ-ն ընդունել է Մոսկվայի պատրիարքարանի արտաքին եկեղեցական կապերի ղեկավար, միտրոպոլիտ Անտոնիին։ Նա փոխանցել է Կիրիլ պատրիարքի ողջույնները, վերահաստատել Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու աջակցությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցուն և անընդունելի համարել աշխարհիկ իշխանության միջամտությունը եկեղեցու ներքին կյանքին։ Գեղեցիկ սկզբունք է, միայն թե այն հատկապես տարօրինակ է հնչում Մոսկվայից։ Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցին Պուտինի Ռուսաստանում վաղուց միայն հավատքի հաստատություն չէ։ Կիրիլ պատրիարքի ղեկավարությամբ այն դարձել է ռուսական պետական գաղափարախոսության կարևոր հենարաններից մեկը։ Ուկրաինայի դեմ պատերազմը ստացել է կրոնական-քաղաքակրթական հիմնավորում, իսկ Կիրիլի գլխավորած Համաշխարհային ռուսական ժողովրդական խորհրդի 2024-ի փաստաթուղթը պատերազմն արդեն անվանել է «սրբազան» և Ուկրաինան տեղադրել Ռուսաստանի բացառիկ ազդեցության տարածքում։ Այսինքն՝ եկեղեցին, որը Մոսկվայում իշխանությունից հեռավորություն չի պահպանում, Երևանին եկեղեցու և պետության սահմանազատման դաս է տալիս, բայց պատմական հեգնանքն ավելի խորն է։ Մոսկվայից պաշտպանվելու հայկական հիշողությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցին Ռուսաստանից պաշտպանվելու սեփական պատմական փորձ ունի։ Դեռ ցարական իշխանության օրոք հայկական եկեղեցական-կրթական համակարգը դիտվում էր որպես ռուսացման ճանապարհին կանգնած ազգային հաստատություն։ 1885-ին փակվեցին հայկական դպրոցները, հետագայում ճնշումները շարունակվեցին, իսկ 1903-ին Նիկոլայ II-ի իշխանությունը գնաց շատ ավելի հեռու՝ Հայ եկեղեցու անշարժ գույքն ու կապիտալը պետական կառավարման հանձնելով։ Հարվածի տակ էր ոչ միայն եկեղեցական ունեցվածքը, այլև դրանով ֆինանսավորվող հայկական կրթական համակարգը։ Թիրախը պատահական չէր։ Պետականություն չունեցող ժողովրդի համար Էջմիածինը միայն աղոթավայր չէր։ Այն ազգային ինքնության, կրթության, լեզվի և կազմակերպման կարևոր կենտրոն էր։ Հետևաբար եկեղեցու ֆինանսական ինքնուրույնությանը հարվածելը նշանակում էր թուլացնել հայկական ազգային ինքնավարության առանցքներից մեկը։ Մայր Աթոռի հրատարակած պատմագիտական ուսումնասիրությունն էլ 1903-ի քաղաքականության նպատակը բնութագրում է որպես Եկեղեցուն ինքնավարությունից և ֆինանսական անկախությունից զրկելու փորձ։ Խրիմյան Հայրիկի գլխավորած դիմադրությունը դարձավ համազգային շարժում։ Դիմադրության ծավալն այնքան մեծ էր, որ 1905-ին ցարական իշխանությունը ստիպված եղավ վերադարձնել եկեղեցական գույքի կառավարումը և թույլատրել հայկական դպրոցների վերաբացումը։ Ուստի պատմական հիշողություն ունեցող հայի համար առանձնապես հեգնական է, երբ այսօր հենց Մոսկվայից են Էջմիածին գալիս բացատրելու, որ պետությունը չպետք է միջամտի Հայ եկեղեցու գործերին, բայց խնդիրը միայն պատմությունը չէ։ Մոսկվայում՝ «սրբազան պատերազմ», Բաքվում՝ Բարդուղիմեոս, Երևանում՝ եկեղեցու անկախություն Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցին տարբեր մայրաքաղաքներում խոսում է Ռուսաստանի շահերին համապատասխան տարբեր քաղաքական լեզուներով։ Բաքվում նրա թեմը Բարդուղիմեոս առաքյալին պաշտոնապես ներկայացնում է որպես Բաքվի «երկնային հովանավոր» և ամեն տարի Կույսի աշտարակի մոտ արարողություն է կատարում՝ այդ վայրը ներկայացնելով որպես առաքյալի նահատակության վայր։ Այդ ավանդույթին մասնակցում են նաև այլ քրիստոնեական համայնքներ, ուստի պետք չէ պատմական վարկածը ներկայացնել որպես զուտ Մոսկվայի ստեղծած ադրբեջանական կեղծիք։ Բայց ակնհայտ է նաև դրա ժամանակակից խորհրդանշական արժեքը՝ Բաքուն ներկայացվում է առաքելական քրիստոնեական պատմության տարածք։ Սա հատկապես զգայուն է մի տարածաշրջանում, որտեղ պատմությունը պարզապես գիտություն չէ. այն տարածքային ու քաղաքական լեգիտիմության լեզու է։ Եվ ստացվում է ուշագրավ եռանկյունի։ Մոսկվայում՝ Կրեմլի աշխարհաքաղաքականության աստվածաբանական արդարացում։ Բաքվում՝ Ադրբեջանին ձեռնտու քրիստոնեական պատմական խորհրդանիշների ամրապնդում։ Էջմիածնում՝ Հայ եկեղեցու անկախության պաշտպանություն։ Դժվար է այս ամենը դիտել միայն որպես եկեղեցական եղբայրություն։ Իսկ ի՞նչ է Մոսկվան շահում Գարեգին Բ-ին պաշտպանելով Ռուսաստանը Հայաստանում կորցրել է այն բացառիկ դիրքը, որն ուներ տասնամյակներ շարունակ։ Անվտանգային համակարգը դիվերսիֆիկացվում է, Ռուսաստանի քաղաքական ազդեցությունը նվազել է, Հայաստանը խորացնում է հարաբերությունները ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ։ Այդ պայմաններում Մոսկվայի համար արժեքավոր է յուրաքանչյուր ինստիտուցիոնալ կապ, որը պահպանում է ազդեցության հնարավորությունը հայկական հասարակության ներսում։ Եկեղեցին այդպիսի կառույցներից ամենազգայունն է։ Սա չի նշանակում, որ Գարեգին Բ-ի յուրաքանչյուր քայլ թելադրվում է Մոսկվայից կամ որ Մայր Աթոռը ռուսական կառույց է։ Նման պնդումը փաստական հիմք կպահանջեր։ Բայց նշանակում է մեկ այլ բան. Կրեմլի քաղաքական համակարգի հետ սերտորեն նույնականացված Մոսկվայի պատրիարքարանի հրապարակային պաշտպանությունը օբյեկտիվորեն քաղաքականացնում է Գարեգին Բ-ի դիրքը Հայաստանում ։ Այն, ինչ նախատեսված է որպես պաշտպանություն, կարող է վերածվել ծանր բեռի։ Որովհետև Հայաստանի իշխանության հնարավոր ապօրինի միջամտությունից Հայ եկեղեցու անկախությունը պաշտպանելը մի հարց է։ Մոսկվայի քաղաքական-եկեղեցական հովանու ներքո հայտնվելը՝ բոլորովին այլ։ Եվ հենց այստեղ է Էջմիածնի պատմական պատասխանատվությունը։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին պետք է այնքան անկախ լինի Հայաստանի կառավարությունից, որ կարողանա նրան «ոչ» ասել։ Բայց պետք է այնքան անկախ լինի նաև Մոսկվայից, որ Կիրիլի պաշտպանության կարիքը չունենա։ 1903 թվականի դասը հենց դա էր։ Կայսրությունները փոխվում են, նրանց դրոշները՝ նույնպես։ Բայց փոքր ժողովուրդների համար վտանգը նույնն է մնում՝ երբ արտաքին ուժը փորձում է ազգային հաստատության պաշտպանությունը վերածել իր ազդեցության լծակի։ Հայ եկեղեցին Մոսկվայի պաշտպանության կարիքը չունի։ Պատմության ընթացքում նա մեկ անգամ չէ, որ ստիպված է եղել պաշտպանել իր ինքնավարությունը հենց Մոսկվայի քաղաքականությունից։ Եվ եթե Էջմիածինը ցանկանում է մնալ բոլոր հայերի եկեղեցին, նրա ուժը պետք է լինի ոչ թե Կրեմլի կամ Հայաստանի որևէ իշխանության աջակցությունը, այլ իր անկախությունը երկուսից էլ։
