Կայսրությունների ճգնաժամերը հազվադեպ են մնում իրենց սահմանների ներսում։ Դրանք արտահանում են ոչ միայն պատերազմ ու քաղաքական անկայունություն, այլև մարդկանց, կապիտալ և վախ։ Ռուսաստանում հնարավոր նոր զորահավաքի մասին խոսակցությունները Հայաստանում արդեն չափելի հետևանքներ ունեն։ «Նովայա գազետան» գրում է, որ վերջին շաբաթներին ռուսաստանցիների նոր հոսք է սկսվել դեպի Հայաստան։ Երևանում կարճաժամկետ մատչելի բնակարան գտնելը դժվարացել է, իսկ երկարաժամկետ վարձակալության գները, ըստ իրավապաշտպանների դիտարկումների, բարձրացել են 30–40 տոկոսով։ Նոր ժամանողներից շատերն արդեն բնակարան են փնտրում մայրաքաղաքից դուրս։ Առայժմ հայտնի չէ՝ Ռուսաստանում իսկապես կլինի՞ զորահավաքի նոր ալիք։ Բայց արտագաղթը սկսելու համար երբեմն հրամանագիր պետք էլ չէ։ Բավական է, որ մարդիկ հավատան դրա հնարավորությանը։ Հայաստանը այս պատմությունն արդեն մի անգամ ապրել է։ 2022-ին Ռուսաստանի պատերազմտ Ուկրաինայի դեմ և մասնակի զորահավաքը Հայաստան բերեցին տասնյակ հազարավոր մարդկանց՝ ծրագրավորողների, ինժեներների, ձեռնարկատերերի, երիտասարդ ընտանիքների։ 2023-ի սկզբին այստեղ բնակվող ռուսաստանցի արտագաղթյալների թիվը տարբեր գնահատականներով հասնում էր 100–120 հազարի։ Նրանց մի մասը հետո հեռացավ, մի մասը վերադարձավ Ռուսաստան, բայց զգալի հատված մնաց Հայաստանում։ Այդ ալիքը Հայաստանի տնտեսությանը տվեց սպառում, հարկային եկամուտ, նոր ընկերություններ և մասնագետներ։ Բայց բարձրացրեց նաև բնակարանների գները և ցույց տվեց փոքր տնտեսության սահմանափակումները։ Նոր ալիքի դեպքում սխալ կլինի կրկնել 2022-ի ինքնաբուխ քաղաքականությունը՝ պարզապես բացել դուռը և սպասել, թե շուկան ինչ կանի։ Հայաստանի շահը մարդկանց ընդունելը չէ միայն։ Հայաստանի շահը նրանց պահելն է, ովքեր կարող են արժեք ստեղծել այստեղ։ Եթե Ռուսաստանից հեռանում են ծրագրավորողներ, բժիշկներ, ինժեներներ և փոքր ձեռնարկատերեր, Հայաստանը պետք է առաջարկի ոչ միայն անվտանգ տարածք, այլև աշխատանքի, բիզնեսի, կրթության և երկարաժամկետ բնակության հասկանալի պայմաններ։ Մարդկային կապիտալի համար XXI դարում պետությունները մրցում են նույնքան կոշտ, որքան անցյալում՝ տարածքի համար։ Այստեղ կա նաև աշխարհաքաղաքական պարադոքս։ Տասնամյակներ շարունակ Հայաստանը Ռուսաստանից կախված էր մարդկանց արտագաղթի հակառակ ուղղությամբ՝ հայաստանցիներն էին մեկնում Ռուսաստան աշխատանք գտնելու։ Այժմ Ռուսաստանի ներքին քաղաքական համակարգն ինքն է մարդկային կապիտալ արտահանում դեպի Հայաստան։ Պատմական ուղղությունը շրջվել է։ Սակայն յուրաքանչյուր մեծ ներհոսք ունի նաև հակառակ կողմը։ Երբ Երևանում բնակարանի գինը մի քանի ամսում կտրուկ աճում է, այդ աճի գինը վճարում է առաջին հերթին Հայաստանի քաղաքացին։ Երբ նոր ժամանողների ամբողջ տնտեսական կյանքը կենտրոնանում է Երևանում, ավելի է խորանում մայրաքաղաքի և մարզերի տարբերությունը։ Հետևաբար պետությունը պետք է մտածի ոչ միայն ներգաղթի, այլ դրա աշխարհագրության և որակի մասին՝ Գյումրի, Վանաձոր և այլ քաղաքներ տեղափոխվող մասնագետների համար ստեղծելով աշխատանքի ու բիզնեսի իրական պայմաններ։ Կա նաև անվտանգության հարց։ Բաց հասարակությունը չպետք է վերածվի անպաշտպան հասարակության։ Հայաստանը պետք է կարողանա տարբերակել քաղաքական ճնշումից կամ պատերազմից փախչող մարդուն այն ցանցերից և կառույցներից, որոնք կարող են օգտագործվել արտաքին ազդեցության համար։ Սա ռուսաստանցիների նկատմամբ կասկածի քաղաքականություն չէ։ Սա ցանկացած ինքնիշխան պետության բնական պարտականությունն է։ Հայաստանի ուժը հենց այստեղ կարող է երևալ։ Ռուսաստանի հերթական ճգնաժամը մեզ կարող է բերել թանկացած բնակարաններ ու ժամանակավոր սպառում։ Կամ կարող է բերել գիտելիք, կապիտալ, նոր ընկերություններ ու մարդկանց, որոնք իրենց ապագայի մի մասը կկապեն Հայաստանի հետ։ Մոսկվան կրկին մարդկանց է արտահանում։ Հարցն այն է՝ Երևանը նրանց պարզապես կընդունի՞, թե՞ կկարողանա այդ հոսքը վերածել Հայաստանի զարգացման ռեսուրսի։
