Մեծի Տանն Կիլիկիո Արամ Ա կաթողիկոսը արձագանքել է Շուշիից տարածված տեսանյութերին, որոնցում օտարերկրյա հյուրերի ներկայությամբ հայկական եկեղեցիներն ու պատմամշակութային կոթողները ներկայացվում են որպես «Կովկասյան Աղվանքի» ժառանգություն։ Կաթողիկոսը կատարվածն անվանել է պատմության «ահավոր խեղաթյուրում» և զգուշացրել, որ խաղաղության «կեղծ շպարի» հետևում Հայաստանի այլ հատվածներ չպետք է արժանանան Շուշիի ճակատագրին։ Արամ Ա-ի ընդվզման հետ դժվար է չհամաձայնել։ Երբ հայկական միջնադարյան ժառանգությունը միջազգային լսարանի առջև հետևողականորեն վերագրվում է մեկ այլ պատմության, խնդիրը վաղուց այլևս միայն անցյալի մասին չէ, այլ պատմական ներկայության հետքը վերաձ եւակերպելու քաղաքականության։ Բայց այստեղ մի անհարմար հարց է ծագում՝ իսկ ի՞նչ է արել Հայ եկեղեցին այս տարիներին, որպեսզի Արցախի հայկական քրիստոնեական ժառանգության պաշտպանությունը միջազգային քրիստոնեական օրակարգի հարց դառնա։ Արցախի հայաթափումից հետո վտանգված եկեղեցիների խնդիրը վաղուց պետք է դուրս եկած լիներ հայկական ներքին բանավեճի սահմաններից։ Եթե Գանձասարի, Դադիվանքի, Ամարասի հայկական պատկանելությունը հաստատվում է արձանագրություններով, ճարտարապետությամբ և պատմագիտական հսկայական ժառանգությամբ, ապա դրանց պաշտպանությունը միայն Հայաստանի կառավարության կամ պատմաբանների գործը չէ։ Հայ առաքելական եկեղեցին այստեղ ունի մի գործիք, որը պետությունը չունի՝ քրիստոնեական աշխարհի հետ դարավոր հարաբերությունների ցանցը ։ Որտե՞ղ են այդ ցանցի արդյունքները։ Ինչո՞ւ մինչև այսօր չենք տեսել համատեղ, բարձր մակարդակի հայտարարություններ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու, Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքության, Անգլիկան եկեղեցու, եվրոպական խոշոր եկեղեցիների և միջազգային էկումենիկ կառույցների հետ։ Ինչո՞ւ Գանձասարի, Դադիվանքի, Ամարասի և Արցախի հայկական մյուս սրբավայրերի ճակատագիրը չի դարձել քրիստոնեական աշխարհի մշտական օրակարգի հարց։ Արամ Ա կաթողիկոսն ինքն էլ տասնամյակներ շարունակ միջազգային էկումենիկ շարժման ամենաճանաչված հայ հոգևորականներից է։ Հետևաբար նրա խոսքը կարող է և պետք է շատ ավելի հեռու հասնի, քան հայկական սոցիալական ցանցերը։ Պատմական ժառանգության համար պայքարը միայն հայտարարություններով չի շահվում։ Այն պահանջում է դիվանագիտություն, փաստաթղթավորում, միջազգային գիտական աշխատանք, եկեղեցական կապերի գործադրում և մշտական ներկայություն։ Այստեղ հայկական պետականության և եկեղեցու պատասխանատվությունները պետք է լրացնեն միմյանց։ Պետությունը պարտավոր է գործել դիվանագիտական, իրավական և միջազգային կազմակերպությունների հարթակներում։ Եկեղեցին՝ քրիստոնեական աշխարհի ներսում։ Իսկ գիտական հաստատությունները պետք է ապահովեն այն փաստական հենքը, որը պատմական կեղծարարությունը թույլ չի տա ներկայացնել որպես պարզապես «երկու հակադիր նարատիվների» վեճ։ Արամ Ա-ն գրում է, որ այս ամենը պետք է մեզ մղի «ինքնագիտակցության եւ համախմբուելու»։ Դժվար է չհամաձայնել։ Բայց համախմբումը քաղաքականություն չէ, եթե դրան չի հաջորդում գործողությունը։ Ավելին՝ խաղաղության գործընթացն ու մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը միմյանց հակադիր նպատակներ չեն։ Կայուն խաղաղությունը ենթադրում է ոչ միայն սահմանների ճանաչում, այլև մյուսի պատմական ու մշակութային ինքնության նկատմամբ հարգանք։ Խաղաղությունը չի կարող կառուցվել պատմությունը լռեցնելու կամ վերագրելու վրա։ Այս իրավիճակում եկեղեցուց ակնկալվում է ոչ միայն հստակ դիրքորոշում, այլ իր միջազգային հեղինակությունն ու կապերը հետևողական գործողության վերածելու հանձնառություն ։ Հայ եկեղեցու ձայնը պետք է լսելի լինի Հռոմում, Ժնևում, Լոնդոնում, Աթենքում, Կոստանդնուպոլսում և քրիստոնեական աշխարհի մյուս կենտրոններում՝ մեկ սկզբունքային հարցադրմամբ․ ինչպե՞ս կարելի է կառուցել խաղաղություն՝ միաժամանակ լռությամբ ընդունելով մի ժողովրդի պատմական ու հոգևոր ժառանգության վերագրումը մեկ ուրիշին ։ Աղոթքը եկեղեցու առաքելությունն է, բայց երբ վտանգված են նրա սեփական սրբավայրերի անունն ու պատմությունը, աղոթքին պետք է միանա կազմակերպված, հետևողական և միջազգային աշխատանքը, ո րովհետ եւ ժառանգությունը պետք է պաշտպանել ոչ միայն այն պահին, երբ եկեղեցին քանդում են, այլ եւ այն ժամանակ, երբ եկեղեցին կանգուն է, բայց փորձում են փոխել նրա անունն ու պատմությունը։
