Հայաստանի կառավարության 2026–2031 թվականների ծրագրում Հայ Առաքելական եկեղեցու բարենորոգումը հայտնվել է պետական քաղաքականության օրակարգում։ Սա աննախադեպ և միաժամանակ զգայուն սահմանագիծ է, որովհետև բարենորոգման անհրաժեշտությունը չափազանց լուրջ է այն իշխանություն–եկեղեցի հերթական հակամարտության վերածելու համար ։ Հայ եկեղեցու պատմության մեջ բարենորոգումը երբեք միայն ծեսի կամ վարչական կառուցվածքի հարց չի եղել։ Այն առնչվել է կառավարմանը, կրթությանը, եկեղեցական իշխանության սահմաններին և աշխարհականների մասնակցությանը։ Եկեղեցին դարերի փորձությունները հաղթահարել է ոչ միայն ավանդույթը պահպանելով, այլև ժամանակի փոփոխություններին արձագանքելու կարողությամբ։ Այսօր նույն խնդիրն է վերադարձել։ Կառավարության ծրագիրը խոսում է գործող կաթողիկոսի հեռացման, տեղապահի ընտրության, նոր կանոնադրության, ֆինանսական թափանցիկության և բարեվարքության մեխանիզմների, ապա նոր կաթողիկոսի ընտրության մասին։ Բայց այստեղ պետությունը պետք է հստակ իմանա իր սահմանը։ Ժողովրդավարական պետությունը կարող է պահանջել օրինականություն և հաշվետվողականություն, ոչ ավելին ։ Այս իմաստով առանձնահատուկ է Հովնան արքեպիսկոպոս Տերտերյանի ընտրած ճանապարհը։ Նա բարենորոգման նախաձեռնության առաջին ստորագրող հոգևորականներից էր, սակայն չընտրեց առճակատումը։ Չխզեց կապերը եկեղեցական համակարգի հետ և միաժամանակ շարունակեց բնական հարաբերությունները Հայաստանի պետական ու դիվանագիտական կառույցների հետ։ Արևմտյան թեմում ընդունել է Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչներին, համագործակցել ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպանության հետ, ներգրավված է «ԵՊՀ բարեկամներ» հիմնադրամում՝ սփյուռքի ներուժը Հայաստանի կրթությանը կապելու գործում։ Սա պարզապես հավասարակշռված վարքագիծ չէ։ Այստեղ բարենորոգման հստակ փիլիսոփայություն կա՝ փոխել եկեղեցին՝ առանց այն պառակտելու ։ Հովնան արքեպիսկոպոսի մոտեցման ուժը հենց այստեղ է։ Խնդիրը միայն այն չէ, թե ով է նստած կաթողիկոսական գահին։ Եթե փոխվի կաթողիկոսը, բայց չփոխվեն կառավարման կանոնները, ֆինանսական հաշվետվողականությունը, թեմերի մասնակցությունը, հոգևորականների բարեվարքության չափանիշներն ու իշխանության հակակշիռները, եկեղեցին պարզապես նոր անուն կունենա հին համակարգի գլխին ։ Հետևաբար քննարկումը պետք է անձերից տեղափոխել ինստիտուտների դաշտ։ Ինչպե՞ս է ընտրվում կաթողիկոսը։ Ո՞ւմ է հաշվետու եկեղեցական իշխանությունը։ Ինչպե՞ս են կառավարվում և հրապարակվում ֆինանսները։ Ի՞նչ դեր ունեն թեմերը, աշխարհականներն ու սփյուռքը։ Ինչպե՞ս է ապահովվում հոգևորականների բարեվարքությունը, և ի՞նչ հակակշիռներ ունի կաթողիկոսական իշխանությունը։ Հայ Առաքելական եկեղեցին համաշխարհային կառույց է։ Լոս Անջելեսից ու Փարիզից մինչև Բուենոս Այրես և Մոսկվա այն ունի թեմեր, համայնքներ, դպրոցներ և հսկայական մարդկային ներուժ։ Համաշխարհային եկեղեցին չի կարող կառավարվել որպես փակ տեղական հաստատություն ։ Սփյուռքը պետք է ունենա ոչ միայն նվիրաբերելու, այլև եկեղեցու ապագային մասնակցելու հնարավորություն։ Հենց այստեղ Հովնան Տերտերյանի մոտեցումն առավել արժեքավոր է։ Այն չի պահանջում ընտրություն պետության և եկեղեցու միջև։ Այն ենթադրում է ուժեղ պետության կողքին ունենալ ուժեղ, ինքնուրույն և բարենորոգված եկեղեցի՝ պետության հետ համագործակցությունը չշփոթելով ենթակայության, իսկ եկեղեցու ինքնուրույնությունը՝ պետության դեմ պայքարի հետ։ Սա հատկապես կարևոր է այսօր, երբ Հայաստանը վերաիմաստավորում է իր պետականությունը, արտաքին հարաբերությունները և սփյուռքի հետ կապերը։ Այդ փոփոխությունից դուրս չի կարող մնալ դարեր շարունակ հայկական ինքնության գլխավոր հենարաններից մեկը։ Պետությունը չի կարող արդիականանալ, հասարակությունը՝ փոխվել, սփյուռքը՝ վերակազմավորվել, իսկ եկեղեցին մնալ ժամանակից դուրս ։ Հայաստանին պետք չէ իշխանությանը ենթակա եկեղեցի։ Նրան պետք չէ նաև պետության հետ մշտական պատերազմի մեջ գտնվող եկեղեցի։ Նրան անհրաժեշտ է ինքնուրույն, հաշվետու և ժամանակակից եկեղեցի , որի հեղինակության
