Հայաստանը պատրաստ է գազ գնել Ռուսաստանից, Իրանից, Ադրբեջանից և, համապատասխան հնարավորության դեպքում, նաև Թուրքիայից։ Այս մասին սեպտեմբերի 16-ին լրագրողների հետ ճեպազրույցում հայտարարել է Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Ալեն Սիմոնյանը՝ անդրադառնալով ռուսական գազի հնարավոր թանկացման շուրջ քննարկումներին։ «Եթե Ռուսաստանը մեզ գազ տա՝ Ռուսաստանից կառնենք, եթե Ադրբեջանը տա՝ Ադրբեջանից կառնենք, եթե Իրանը տա՝ Իրանից կառնենք, եթե Թուրքիան՝ Թուրքիայից՝ միևնույն ժամանակ»,- ասել է Սիմոնյանը։ Նրա խոսքով՝ Հայաստանը տնտեսական և անվտանգային հարցերում շարունակելու է այլընտրանքներ ստեղծելու քաղաքականությունը և չի պատրաստվում մեկ երկրից կախվածությունը փոխարինել մեկ այլ երկրից կախվածությամբ։ Բայց ավելի կարևոր էր նրա հաջորդ ձևակերպումը։ Երբ Սիմոնյանին հիշեցրել են, որ ռուսական գազն ավելի էժան է, նա պատասխանել է. «Ո՞վ ասաց, որ գազի գինը մենակ դոլարով է չափվում»՝ հավելելով, որ գազն օգտագործվում է նաև որպես «քաղաքական արժույթ»։ Երևանը փաստորեն ասում է, որ գազի իրական արժեքը միայն մեկ խորանարդ մետրի դիմաց վճարվող գումարը չէ։ Այդ արժեքի մեջ մտնում են մատակարարից կախվածությունը, քաղաքական ճնշման հնարավորությունը, այլընտրանքային ուղիների առկայությունը և պետության ազատությունը՝ արտաքին քաղաքական որոշումներ կայացնելիս։ Դա հատկապես տեսանելի է հենց հիմա։ Սեպտեմբերի 15-ից 25-ը Ռուսաստանից Հայաստան գազի մատակարարումը ժամանակավորապես դադարեցվել է ռուսական տարածքում խողովակաշարի վերանորոգման պատճառով, և պահանջարկը լրացվում է ներքին պաշարների ու Իրանից ավելացված մատակարարումների հաշվին։ Հայաստանը նախորդ տարի իր բնական գազի շուրջ 82 տոկոսը ստացել էր Ռուսաստանից։ Այս թվի մեջ Հայաստանի էներգետիկ խնդրի մեծ մասն արդեն երևում է։ Ռուսական գազը կարող է լինել էժան, կայուն և տնտեսապես շահավետ։ Բայց 82 տոկոսանոց կախվածությունը ցանկացած առևտրային հարաբերության տալիս է նաև քաղաքական նշանակություն։ Մատակարարի հետ տարաձայնությունը դառնում է ամբողջ երկրի համար ռիսկ, իսկ գնի շուրջ բանակցությունը՝ շատ ավելի մեծ բան, քան սովորական առևտուրը։ Սիմոնյանի հայտարարության հետաքրքիր մասը նաև հնարավոր մատակարարների աշխարհագրությունն է։ Իրանը վաղուց իրական այլընտրանք է։ Այդ ուղղությունն արդեն գործում է և այս օրերին փաստացի օգնում է փակել ռուսական մատակարարման ժամանակավոր դադարից առաջացած բացը։ Ադրբեջանն ու Թուրքիան այս պահին պատրաստի գազային երթուղիներ չեն։ Դրանց համար անհրաժեշտ են ենթակառուցվածքներ, պայմանագրեր և բոլորովին այլ մակարդակի քաղաքական հարաբերություններ, բայց պաշտոնական Երևանն արդեն այդ երկրները մտցնում է Հայաստանի ապագա մատակարարների կազմում։ Դա կարող է շատ ավելի մեծ հետևանք ունենալ, քան առաջին հայացքից թվում է։ Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության գործընթացը և Հայաստան-Թուրքիա կարգավորումը սովորաբար ներկայացվում են սահմանների, ճանապարհների, երկաթուղիների և առևտրի լեզվով։ Էներգետիկան այդ ամբողջ գործընթացին նոր բովանդակություն է տալիս։ Եթե հարևանների հետ բացվող սահմանները ժամանակի ընթացքում դառնան նաև գազի, էլեկտրաէներգիայի և նավթամթերքի շարժման ուղիներ, Հայաստանի տարածաշրջանային դիրքը կփոխվի ոչ միայն քաղաքական քարտեզի վրա։ Կփոխվի նաև կախվածության կառուցվածքը։ Այստեղ ամենավտանգավոր սխալը կլինի կախվածությունը պարզապես մի հասցեից մյուսը տեղափոխելը։ Այստեղ պետք է բացառել մեկ այլ կախվածության ստեղծման նույնիսկ հեռանկարը։ Ադրբեջանական գազը չի կարող դառնալ ռուսական գազի միանձնյա փոխարինողը, և Բաքուն Հայաստանի համար կախվածության առումով ավելի անվտանգ հասցե չէ, քան Մոսկվան։ Նրա արժեքը բոլորովին այլ է՝ լինել լրացուցիչ աղբյուր և մեծացնել Հայաստանի ընտրության հնարավորությունը։ Եթե Հայաստանը կարողանա գազ ստանալ նաև Ադրբեջանից, Իրանից և այլ ուղղություններից, ռուսական գազի «գինը» այլևս այսքան «թանկ» չի լինի, առանձին մի մատակարարի հետ վեճը չի վերածվի ամբողջ երկրի էներգետիկ անվտանգության հարցի, իսկ որևէ մայրաքաղաք չի կարողանա խողովակաշարն օգտագործել որպես Հայաստանի ընտրությունների վրա ազդելու բացառիկ լծակ։ Բաքուն այստեղ փոխարինող չէ․ այն գուցե ևս մի տարբերակ է, իսկ Հայաստանի ուժը հենց տարբերակների բազմության մեջ է։ Այդ իմաստով Սիմոնյանի խոսքում առանցքայինը «միաժամանակ» բառն է՝ գազ Ռուսաստանից, Իրանից, Ադրբեջանից և Թուրքիայից։ Էներգետիկ անվտանգությունը սկսվում է այն պահին, երբ որևէ մեկ մատակարար այլևս չի կարող փակել ծորակը և դրա հետ միասին քաղաքական պայման թելադրել։ Էներգետիկ անվտանգությունը կառուցվում է ընտրության հնարավորության վրա։ Երբ մատակարարներից որևէ մեկի կորուստը չի կանգնեցնում ամբողջ համակարգը, քաղաքական ճնշման հնարավորությունն էլ նվազում է։ Եվրոպան դա հասկացավ Ուկրաինայի պատերազմից հետո։ Տասնամյակներով ռուսական գազի ցածր գինը ներկայացվում էր որպես տնտեսական ռացիոնալություն։ 2022 թվականը ցույց տվեց, որ էժան գազը կարող է չափազանց թանկ քաղաքական հաշիվ ունենալ, եթե այլընտրանքները ժամանակին չեն ստեղծվել։ Հայաստանի մասշտաբներն ու պայմաններն այլ են, բայց սկզբունքը նույնն է։ Այդ պատճառով Ալեն Սիմոնյանի հայտարարության արժեքը Ադրբեջանի կամ Թուրքիայի անունները հնչեցնելը չէ։ Ավելի կարևոր է այն մոտեցումը, որը դրվում է անունների հիմքում՝ Հայաստանը փորձում է էներգետիկ անվտանգությունը կառուցել բազմաթիվ աղբյուրների վրա և գազի գինը հաշվարկել նաև քաղաքական ռիսկի հետ միասին։ Եթե այս քաղաքականությունը մի օր դառնա իրական ենթակառուցվածք, երկարաժամկետ պայմանագրեր և մրցակցային շուկա, գազը Հայաստանի համար կդադարի լինել աշխարհաքաղաքական հավատարմության չափանիշ։ Այդ դեպքում Հայաստանը կկարողանա ընտրել ոչ թե այն մատակարարին, որից կախված է, այլ նրան, ով առաջարկում է լավագույն գինը, ամենահուսալի մատակարարումն ու ամենաքիչ քաղաքական պայմանները։
