Հայաստանի համար չորս L-39 Skyfox ուսումնամարտական ինքնաթիռների արտադրության մասին տեղեկությունը դեռ պաշտոնապես չի հաստատվել։ Aero Vodochody-ն հունիսին միայն հայտնել էր, որ ավարտին է հասցնում չորս նոր ինքնաթիռի արտադրությունը նախկինում պայմանագիր կնքած, սակայն չհրապարակված պատվիրատուի համար։ Սեպտեմբերի 4-ին նույն գործարան այցելեց Հայաստանի նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը։ Այցի ընթացքում հատուկ ուշադրություն դարձվեց հենց Skyfox-ին, դրա ուսումնական և ռազմական հնարավորություններին։ Այս երկու փաստերի համադրությունն է այսօր առաջացրել հայկական պատվերի մասին ենթադրությունը։ Բայց պատմության նշանակությունը չորս ինքնաթիռով չի սահմանափակվում։ Վերջին երեք տարիներին Պրահայի ուղղությամբ ձևավորվել է բավական հետևողական շղթա։ 2023-ին Չեխիա պաշտոնական այց կատարեց Նիկոլ Փաշինյանը, 2024-ին՝ Ազգային ժողովի նախագահ Ալեն Սիմոնյանը։ Նույն տարվա ապրիլին Երևան ժամանեց Չեխիայի պաշտպանության նախարարության արդյունաբերական համագործակցության վարչության պատվիրակությունը՝ չեխական ռազմարդյունաբերական ընկերությունների ներկայացուցիչներով, իսկ հոկտեմբերին պաշտպանության փոխնախարար Կարեն Բրուտյանի գլխավորած հայկական պատվիրակությունը Պրահայում մասնակցեց Future Forces Forum-ին։ Երկու հանդիպումների պաշտոնական հաղորդագրություններն էլ արձանագրում էին ռազմատեխնիկական համագործակցության շուրջ ձեռք բերված պայմանավորվածություններ։ 2025-ին Հայաստանի ԱԳՆ-ն արձանագրել է Փաշինյանի ևս մեկ այց Չեխիա, իսկ 2026-ի հունվարին Պրահայում աշխատանքի անցավ նաև Հայաստանի նոր ռազմական կցորդը։ Այս ամիս նախագահ Խաչատուրյանի այցը արդեն մտավ պաշտպանական արդյունաբերության ոլորտ։ Չեխիայի նախագահ Պետր Պավելը Հայաստանի հետ համագործակցության հնարավորությունների շարքում հրապարակայնորեն հիշատակեց նաև անվտանգության արդյունաբերությունը, իսկ հայկական պատվիրակությունը այցելեց երկրի խոշորագույն ավիաշինական ձեռնարկություն։ Skyfox-ը սովորական ուսումնական ինքնաթիռ չէ։ Այն նախատեսված է ռազմական օդաչուների պատրաստման, հետախուզության և թեթև մարտական առաջադրանքների համար։ Aero-ն արդեն ներկայացրել է նաև Skyfox-ի զինված տարբերակը՝ այն դիտարկելով օդային տարածքի պաշտպանության, թեթև մարտական առաջադրանքների և անօդաչու թռչող սարքերի դեմ պայքարի համար։ Վերջին պատերազմները ցույց տվեցին, որ էժան անօդաչուների դեմ թանկարժեք ՀՕՊ հրթիռներ կիրառելն արդյունավետ լուծում չէ։ Այդ պատճառով Skyfox-ի հակադրոնային հնարավորությունը Հայաստանի համար կարող է հատկապես կարևոր լինել։ Հայաստանի հետաքրքրությունը չեխական ռազմարդյունաբերության նկատմամբ պետք է դիտել նաև Ադրբեջանի հետ Չեխիայի երկարամյա ռազմատեխնիկական համագործակցության համատեքստում։ Բաքուն տարիներ շարունակ օգտագործում է չեխական ծագման ռազմական տեխնիկա։ 2017–2018 թվականներին Ադրբեջանի զինված ուժերում հայտնվեցին արդիականացված DANA-M1M ինքնագնաց հաուբիցներ և RM-70 Vampire համազարկային կրակի համակարգեր։ Այդ մատակարարումները ժամանակին լուրջ հարցեր առաջացրին, քանի որ Պրահան Ադրբեջան ուղիղ արտահանում չէր արտոնել, իսկ տեխնիկան Բաքու էր հասել Իսրայելի և Սլովակիայի մասնակցությամբ ձևավորված միջնորդական շղթայով։ Հիմա հարաբերությունները շատ ավելի բաց ու շատ ավելի խոշոր են։ 2024-ից շրջանառվում են Ադրբեջանի համար առնվազն 70 DITA 155 մմ ինքնագնաց հաուբիցների վաճառքի մասին տեղեկություններ։ Այդ համակարգերից մի քանիսը 2025-ի նոյեմբերին արդեն ցուցադրվեցին Բաքվի ռազմական շքերթում։ Չեխական Czechoslovak Group-ը Ադրբեջանին մատակարարում է նաև Tatra Force շասսիներ․ դրանց վրա կառուցվում են սերբական NORA B-52 NG հաուբիցներ, ադրբեջանական կարճ հեռահարության հակաօդային պաշտպանության Viking համակարգեր և իսրայելական PULS համազարկային կրակի համակարգեր։ 2026-ի ապրիլին համագործակցությունը մտավ արդեն արդյունաբերական փուլ։ Czechoslovak Group-ը Ադրբեջանում ստեղծեց համատեղ VEXA DS ձեռնարկությունը՝ զրահատեխնիկայի և այլ ցամաքային համակարգերի վերանորոգման, սպասարկման և արդիականացման համար։ Ծրագիրը նախատեսում է հարյուրավոր միավոր տեխնիկայի սպասարկում և արդիականացում, դրա արժեքը գնահատվում է հարյուրավոր միլիոն եվրո, իսկ իրականացումը նախատեսված է ավելի քան տասը տարվա համար։ Այս հաշվեկշիռը կարևոր է։ Հայաստան-Չեխիա պաշտպանական կապերը մինչ այժմ հիմնականում եղել են քաղաքական շփումների, ցուցահանդեսների, արտադրողների հետ հանդիպումների և տեխնիկական բանակցությունների մակարդակում։ Ադրբեջանի դեպքում արդեն գոյություն ունի մատակարարումների, հրետանային համակարգերի, մեքենաշինական հարթակների և տեղական սպասարկման ենթակառուցվածքի շղթա։ Եթե Հայաստանի չորս Skyfox-ի պատվերը պաշտոնապես հաստատվի, այն կարող է դառնալ առաջին տեսանելի նշաններից մեկը, որ Երևան–Պրահա հարաբերությունը շփումներից անցնում է գործնական, սպառազինության ձեռքբերման փուլ։ Չեխիայի հնարավորություններն էլ շատ ավելի լայն են, քան մեկ ինքնաթիռը։ Չեխական պաշտպանության նախարարության ռազմարդյունաբերական ռազմավարությունը երկրի հիմնական կարողությունների շարքում նշում է զրահապատ և հատուկ մեքենաների արտադրությունն ու արդիականացումը, հրետանային համակարգերը, փոքր զենքն ու զինամթերքը, ռադարները, հակաօդային պաշտպանությունը, անօդաչու համակարգերը, ռադիոէլեկտրոնային պայքարը, կապի և հրամանատարական համակարգերը։ Aero Vodochody-ն արտադրում է Skyfox-ը։ CSG-ի համակարգում են Excalibur Army-ն, Tatra Trucks-ը և մի շարք զինամթերքային ու մեքենաշինական ձեռնարկություններ։ RETIA-ն արտադրում է ռադարներ, հակաօդային պաշտպանության կառավարման և հակադրոնային համակարգեր։ Colt CZ Group-ը համաշխարհային շուկայում գործող փոքր զենքի և զինամթերքի խոշոր արտադրող է։ Այս պատճառով չորս Skyfox-ի հնարավոր գործարքը ավելի հետաքրքիր է որպես միտում, ուղղություն, քան որպես քանակ։ Հայաստանը վերջին տարիներին փորձում է բազմազանեցնել սպառազինության աղբյուրները՝ Հնդկաստանի և Ֆրանսիայի կողքին բացելով եվրոպական նոր արտադրական կապեր։ Չեխիան այս քարտեզում կարող է առաջարկել ավիացիա, հրետանի, ռադարներ, հակադրոնային միջոցներ, ռազմական մեքենաներ և սպասարկման ենթակառուցվածք։ Պրահայի հետ սկզբնավորվող հարաբերությունը պետք է գնահատել հենց ամբողջական հաշվեկշռով՝ ձեռքբերվող տեխնիկա, սպասարկում, անձնակազմի ուսուցում, տեխնոլոգիական փոխանցում և երկարաժամկետ արդյունաբերական կապ։ Չորս ինքնաթիռը փոքր թիվ է, բայց դրանց հետևում արդեն երևում է շատ ավելի մեծ ռազմարդյունաբերական ուղղություն։
