«Պետք է ստեղծենք Հայաստանի Հանրապետության դպրոցը՝ Չորրորդ Հանրապետության դպրոցը»։ Շատջրեքի նոր դպրոցի բացմանը Նիկոլ Փաշինյանը կրթության թեման տեղափոխեց պետականության դաշտ։ «Չորրորդ Հանրապետության դպրոց» ձևակերպման մեջ ամփոփված է շատ ավելի մեծ հավակնություն՝ ինչպիսի քաղաքացի է ուզում ձևավորել Հայաստանը, ինչ գիտելիք, մտածողություն ու վարք է ուզում փոխանցել հաջորդ սերնդին, և ինչ պետություն կարող է ծնվել այդ սերնդից։ Հայաստանի խնդիրը երկար ժամանակ եղել է հենց այս շղթայի թուլությունը։ Օրերս հրապարակված PISA 2025-ի արդյունքները Հայաստանի դպրոցի խնդիրները ներկայացնում են շատ պարզ թվերով։ Հայաստանը այս միջազգային գնահատմանը մասնակցել է առաջին անգամ, և պատկերը մտահոգիչ է։ 15-ամյա աշակերտների միայն 28 տոկոսն է հասել նվազագույն պահանջվող մակարդակին բնագիտությունից, նույնքան՝ մաթեմատիկայից, իսկ ընթերցանությունից՝ ընդամենը 19 տոկոսը։ Այս թվերի հետևում արդեն Հայաստանի ապագայի հարցն է։ PISA-ի այս արդյունքները միայն դպրոցի ներկա վիճակը չեն նկարագրում։ Դրանք վաղվա տնտեսության, աշխատաշուկայի և պետական կառավարման որակի մասին նախազգուշացում են։ Հայաստանը առաջ շարժվելու համար նախ պետք է կարողանա իր երեխաներին տալ գիտելիք ու հմտություններ, որոնց վրա հնարավոր է կառուցել ավելի բարդ և մրցունակ երկիր։ Ընթերցել, հասկանալ, հաշվարկել, կապ տեսնել պատճառի ու հետևանքի միջև․ ժամանակակից տնտեսության հիմքը հենց այս կարողություններն են։ Արհեստական բանականության, ճարտարագիտության, կենսատեխնոլոգիայի կամ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության մասին հավակնոտ ծրագրերը սկսվում են շատ ավելի պարզ կետից՝ երեխան պետք է կարողանա կարդացածը հասկանալ, խնդիր լուծել, հարց տալ և ինքնուրույն դատել։ Շատջրեքում Փաշինյանը PISA-ի արդյունքները կապեց հայկական դպրոցի երկար տարիների խնդիրների հետ։ Նոր դպրոցի շենքը այդ պատկերի տեսանելի պատասխաններից մեկն է։ Երեխաներն այստեղ ստանում են լաբորատորիաներ, մարզական տարածքներ, բեմ, ժամանակակից դասասենյակներ և սովորելու համար արժանապատիվ միջավայր։ Ժամանակակից շենքն ու նոր սարքավորումները միայն պայմաններ են ստեղծում․ դպրոցի իրական արժեքը որոշվում է այն գիտելիքով ու մտածողությամբ, որը երեխան այնտեղ ձեռք է բերում։ Դպրոցի որակը վերջապես երևում է դասարանում՝ ուսուցչի գիտելիքի, դասավանդման մշակույթի, դասագրքի, պահանջների և երեխայի մտածելու կարողության մեջ։ Ժամանակակից շենքը կարևոր պայման է, բայց կրթության մակարդակը որոշում են այն մարդիկ ու միջավայրը, որոնք այդ շենքը լցնում են բովանդակությամբ։ Այդ պատճառով Փաշինյանի խոսքում ուսուցիչը առանցքային տեղ ունի։ Կամավոր ատեստավորումը, ավելի բարձր վարձատրությունը և մասնագիտական աճի հնարավորությունները արժեք կունենան միայն այն դեպքում, երբ դրանց արդյունքը տեսանելի դառնա դասարանում՝ ավելի լավ գիտելիքով, ավելի ինքնուրույն մտածողությամբ և ավելի բարձր պահանջներով։ Հենց այստեղ է «Չորրորդ Հանրապետության դպրոց» գաղափարը ստանում իր իրական բովանդակությունը։ Այդ դպրոցի շրջանավարտը պետք է կարողանա հստակ խոսել ու գրել, հասկանալ թվերն ու գիտությունը, աշխատել տեխնոլոգիայի հետ և ինքնուրույն դատել։ Այդ սերնդի որակից են կախված լինելու Հայաստանի տնտեսության հնարավորությունները, բանակի տեխնոլոգիական կարողությունը, պետական կառավարման մակարդակն ու հասարակության ընդհանուր դիմադրունակությունը։ Դպրոցը կարող է նաև համայնքի առօրյայի կարևոր վայր դառնալ։ Դասերից հետո այնտեղ երեխաները կարող են զբաղվել սպորտով, ստեղծագործել, մասնակցել տարբեր ծրագրերի, իսկ դպրոցական տարածքներից կարող են օգտվել նաև մեծահասակները։ Փոքր գյուղերում սա հատկապես կարևոր է․ լավ դպրոցը կարող է կենդանություն բերել ամբողջ բնակավայրին։ Հայաստանի ժողովրդագրական խնդիրների պայմաններում դպրոցաշինությունը նաև տարածքային քաղաքականություն է։ Լավ դպրոցը ընտանիքի համար բնակավայրում մնալու իրական պատճառ է, իսկ գյուղի համար՝ ապագա ունենալու պայման։ Այս իմաստով 300 դպրոցների ծրագիրը վերաբերում է արդեն երկրի համաչափ բնակեցվածությանը, համայնքների կենսունակությանը և մարդկային ներուժի պահպանմանը։ Անկախության 35-րդ տարեդարձի նախօրեին Փաշինյանը Շատջրեքում ասաց՝ անկախությունն այնպիսին է, ինչպիսին մենք այն կերտում ենք։ Դպրոցը այդ կերտման ամենաերկարաժամկետ գործիքներից է։ Այսօր դասարան մտնող երեխան պետության վրա ազդելու է տասը, քսան, երեսուն տարի անց՝ իր գիտելիքով, մասնագիտությամբ, ստեղծած արժեքով և կայացրած որոշումներով։ Այդ պատճառով «Չորրորդ Հանրապետության դպրոցը» կարող է դառնալ շատ ավելի մեծ գաղափար, քան կրթական բարեփոխումը։ Այն վերաբերում է Հայաստանի մարդկային կապիտալին, տնտեսական մրցունակությանը, տեխնոլոգիական կարողությանը, տարածքային ամրությանը և, ի վերջո, պետական ինքնուրույնությանը։ Շատջրեքի նոր շենքը այս ծրագրի տեսանելի մասն է։ Գլխավոր արդյունքը տարիներ հետո է երևալու՝ այն սերնդի մեջ, որը դուրս կգա այդ դպրոցներից։ Հայաստանի հաջորդ տասնամյակների ուժը մեծապես որոշվելու է հենց այնտեղ՝ այսօրվա դասարաններում։
