Ռուսաստանի ԱԳՆ-ից Հայաստանի եվրոպական ինտեգրման գործընթացի մասին հնչող բառապաշարը գնալով կոշտանում է։ Սեպտեմբերի 22-ին ՌԴ ԱԳՆ եվրոպական խնդիրների վարչության ղեկավար Վլադիսլավ Մասլեննիկովը Հայաստանի եվրաինտեգրումն անվանեց «արկածախնդրություն» և հույս հայտնեց, որ Հայաստանի քաղաքացիները կգնահատեն դրա «վտանգները»։ Մի քանի օր առաջ Սերգեյ Լավրովն ավելի հեռուն գնաց՝ կանխատեսելով, որ Եվրամիությունը Հայաստանին «կխաբի»՝ հայտարարելով, որ Ռուսաստանը չի ցանկանում ԵԱՏՄ արտոնությունների միջոցով ֆինանսավորել Հայաստանի եվրոպական ինտեգրումը։ Այս հայտարարությունների մեջ կա երկու տարբեր շերտ։ Առաջինը իրական տնտեսական խնդիր է։ ԵԱՏՄ-ն մաքսային միություն է, և լիարժեք անդամակցությունը Եվրամիությանը պահանջում է առևտրային, մաքսային ու կարգավորիչ համակարգերի խոր վերափոխում։ Հայաստանը չի կարող անվերջ պահպանել երկու տարբեր մաքսային համակարգերի լիարժեք անդամակցություն։ Այդ հարցը տնտեսական հաշվարկ, անցումային ծրագիր և ժամանակ է պահանջում։ Երկրորդ շերտը քաղաքական բառապաշարն է՝ «արկածախնդրություն», «վտանգ», «խաբեություն»։ Հայաստանն այս պատմությանը ծանոթ է։ 2013 թվականի ամռանը Երևանը ավարտել էր Եվրամիության հետ Ասոցացման համաձայնագրի, ներառյալ խորը և համապարփակ ազատ առևտրի գոտու շուրջ բանակցությունները։ Սեպտեմբերին 3-ին, սակայն, նախագահ Սերժ Սարգսյանը Մոսկվայում հայտարարեց Ռուսաստանի գլխավորած Մաքսային միությանը միանալու որոշման մասին։ Տասներեք տարի անց Հայաստանը կրկին կանգնած է ինտեգրացիոն համակարգերի հարաբերակցության հարցի առաջ, սակայն քաղաքական, անվտանգային ու տնտեսական միջավայրը փոխվել է։ 2025 թվականին խորհրդարանը ընդունեց ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին օրենքը։ 2025-ի դեկտեմբերին ընդունվեց Հայաստան–ԵՄ ռազմավարական օրակարգը, իսկ 2026-ի մայիսին Երևանում կայացավ առաջին Հայաստան–ԵՄ գագաթնաժողովը։ ԵՄ-ն այդ փաստաթղթերում խոսում է Հայաստանի ինքնիշխանության, դիմակայունության, բարեփոխումների և եվրոպական կանոններին ոլորտային մերձեցման մասին։ Մոսկվայի զգուշացումների տնտեսական մասն արժանի է լուրջ քննարկման։ Ռուսաստանը շարունակում է մնալ Հայաստանի խոշորագույն առևտրային գործընկերը։ 2025-ին նրա բաժինը Հայաստանի արտաքին առևտրում մոտ 36 տոկոս էր, իսկ 2026-ի առաջին ամիսներին այդ ցուցանիշը նվազել է։ Եվրամիությունը 2025-ին կազմել է Հայաստանի արտաքին առևտրի 11.3 տոկոսը։ Այս թվերը ցույց են տալիս Ռուսաստանի շուկայի իրական նշանակությունը և միաժամանակ Հայաստանի առևտրային կենտրոնացվածության չափը։ Հենց կենտրոնացվածությունն է ռազմավարական խնդիրը։ 2026-ին Ռուսաստանի կողմից հայկական մի շարք ապրանքների մուտքի սահմանափակումները ցույց տվեցին ռուսական մի շուկայից մեծ կախվածության գործնական գինը։ Սեպտեմբերի 2-ին ԵՄ խորհուրդը հավանություն տվեց հայկական ապրանքների համար ժամանակավոր առևտրային ազատականացման միջոցներին՝ դրանք բացահայտորեն կապելով ռուսական սահմանափակումների հետևանքների մեղմացման հետ։ Նախատեսված միջոցը ընդգրկում է հայկական արտահանման շուրջ 80 տոկոսը դեպի ԵՄ շուկա։ Այս իմաստով Հայաստանի եվրոպական ընտրության տնտեսական քննարկումը պահանջում է ավելի լուրջ բառապաշար, քան «արկածախնդրությունը» կամ «խաբեությունը»։ Պետք է հաշվարկել ռուսական շուկայի հնարավոր կորուստները, գազի և էներգետիկ համակարգի ռիսկերը, աշխատանքային միգրացիայի հետևանքները, մաքսային ռեժիմի փոփոխությունը, եվրոպական չափանիշներին համապատասխանեցման ծախսերը։ Նույն հաշվարկի մեջ պետք է մտնեն նոր շուկաների հասանելիությունը, ներդրումային միջավայրը, արտահանման դիվերսիֆիկացումը, իրավական համակարգի արդիականացումը և տնտեսական կախվածությունների նվազեցումը։ Քաղաքական ընտրությունը հասունանում է հենց այսպիսի թվերի ու սցենարների միջոցով։ Մոսկվայի հայտարարություններում կա նաև ավելի լայն քաղաքական խնդիր։ Ռուսաստանի պաշտոնյաները պարբերաբար ընդգծում են Հայաստանի քաղաքացիների ընտրության իրավունքը, ապա Հայաստանի եվրոպական ընտրությունը նախապես ներկայացնում են որպես վտանգավոր և մոլորեցնող ճանապարհ։ Հայաստանի համար այստեղ կարևոր է սառնասրտությունը։ Եվրոպական ինտեգրումը ինքնաբերաբար չի լուծում երկրի անվտանգության կամ տնտեսական զարգացման խնդիրները։ ԵՄ անդամակցությունը երկար, պահանջկոտ և քաղաքականապես անորոշ ճանապարհ է։ Ռուսաստանից տնտեսական հեռավորությունն էլ կարող է թանկ արժենալ։ Հենց այդ պատճառով հանրային քննարկումը պետք է հիմնվի սթափ հաշվարկի, փաստերի և երկարաժամկետ շահերի վրա։ Հայաստանի ընտրությունը վերջնականապես արժեք կունենա այն ժամանակ, երբ այն հիմնված լինի չափելի շահերի, հաշվարկված ռիսկերի և սեփական երկարաժամկետ պետական ծրագրի վրա։ Այդ դեպքում «կխաբեն», «կպատժեն» կամ «կփրկեն» բառերը կկորցնեն իրենց ուժը։ Փոքր պետության արտաքին քաղաքական հասունությունը արտահայտվում է սեփական հաշվարկ ունենալու կարողությամբ։
