Նիկոլ Փաշինյանի ՄԱԿ-ի ելույթի ամենածանր արտաքին քաղաքական ձևակերպումներից մեկը Ռուսաստանի մասին ընդամենը երկու նախադասություն էր։ Հայ–ռուսական հարաբերությունները գտնվում են «տրանսֆորմացիայի փուլում», իսկ այդ փոփոխությունը վարչապետը կապեց Հայաստան–Ադրբեջան հակամարտության ավարտի հետ։ Նրա խոսքով՝ խաղաղության պայմաններում հարաբերությունները բնականորեն փոխվելու են և պետք է զարգանան բարեկամության ու փոխադարձ հարգանքի հիմքով։ Այս ձևակերպման կշիռը բխում է նաև այն միջավայրից, որում այն հնչեց։ ՄԱԿ-ի ամբիոնից Հայաստանը ներկայացրեց արտաքին քաղաքական նոր կառուցվածքը՝ բազմակենտրոն, բազմաշերտ և մի քանի ուղղություններով միաժամանակ զարգացող։ ԱՄՆ-ը, ԵՄ-ը, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Չինաստանը, Մեծ Բրիտանիան և տարածաշրջանային գործընկերները տեղավորվում են նույն համակարգում, իսկ Թուրքիայի հետ կարգավորումն ու Իրանի և Վրաստանի հետ հարաբերությունները ստանում են առանձին ռազմավարական նշանակություն։ Այս քարտեզում Ռուսաստանը պահպանում է իր կարևորությունը, սակայն կորցնում է նախկին բացառիկ դիրքը։ Հայկական արտաքին քաղաքականությունը աստիճանաբար կառուցվում է փոխկապակցված հենարանների վրա, և հենց այդ փոփոխությունն է «տրանսֆորմացիա» բառին տալիս իր իրական քաղաքական բովանդակությունը։Հենց այս տեղադրումն է հայտարարությանը քաղաքական կշիռ տալիս։ 1990-ականների սկզբին Հայաստանի անվտանգության ճարտարապետությունը ձևավորվում էր պատերազմի, փակ թուրքական սահմանի, շրջափակման և սահմանափակ պետական կարողությունների պայմաններում։ Այդ միջավայրում ռուսական ուղղությունը դարձավ համակարգի հիմնական հենարանը։ 1997 թվականի Բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության պայմանագիրը այդ կախվածությանը տվեց իրավական ձև, իսկ հետագա տարիներին այն ամրապնդվեց ռազմական ներկայությամբ, սահմանային անվտանգության մեխանիզմներով և տնտեսական ինտեգրմամբ։ Այսպիսով ձևավորվեց մի կառուցվածք, որի ներսում Ռուսաստանը Հայաստանի արտաքին և անվտանգային համակարգում ուներ ոչ պարզապես կարևոր, այլ կառուցակարգային դեր։ Այդ համակարգը ծնվել էր կոնկրետ պատմական միջավայրից, և հիմա փոխվում է հենց այդ միջավայրի տրամաբանությունը։ Փաշինյանի ՄԱԿ-ի ձևակերպումը կարևոր է այն պատճառով, որ Երևանը այլևս նախորդ անվտանգության կառուցվածքի հիմքում եղած պայմանները չի դիտարկում որպես անփոփոխ։ Ադրբեջանի հետ խաղաղությունը, Թուրքիայի հետ կարգավորման առաջխաղացումը, արտաքին կապերի բազմազանեցումը և հաղորդակցությունների բացումը աստիճանաբար վերաձևում են Հայաստանի ռազմավարական միջավայրը։ Դրա հետ միասին վերանայվում է նաև նախկին համակարգի անհրաժեշտության ու բացառիկության հիմքը։ Արտաքին քաղաքականության շրջադարձը հայտարարությամբ չի ամրապնդվում։ Այն ուժ է ստանում այն պահին, երբ վերածվում է պայմանագրերի, ենթակառուցվածքների, ներդրումների, նոր շուկաների և փոխադարձ շահերի երկարաժամկետ համակարգի։ Հայաստանը հիմա հենց այդ նյութական հիմքն է կառուցում։ Յուրաքանչյուր նոր կապ մեծացնում է ընտրության ազատությունը և միաժամանակ բարձրացնում վերադարձի գինը։ Այդպես քաղաքական ուղղությունը աստիճանաբար դառնում է կառուցվածքային իրողություն։ Վաշինգտոնյան խաղաղության գործընթացը այդ կառուցվածքային փոփոխության ամենաշոշափելի օրինակն է։ TRIPP-ը Հայաստան–ԱՄՆ հարաբերությունը տեղափոխում է երկարաժամկետ ինստիտուցիոնալ և ենթակառուցվածքային հարթություն։ Նախատեսվող համատեղ ընկերությունը, ամերիկյան 74 և հայկական 26 տոկոս սկզբնական բաժնեմասերը, հետագայում Հայաստանի մասնակցության աճի հնարավորությունը, ինչպես նաև երկաթուղային, ճանապարհային, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքների ամբողջ փաթեթը ստեղծում են շահերի երկարաժամկետ կապ։ Այս մակարդակում դիվանագիտությունը ձեռք է բերում նյութական հիմք, իսկ հարաբերությունը՝ այնպիսի տնտեսական և ռազմավարական խորություն, որի հետադարձը ժամանակի ընթացքում ավելի մեծ գին է պահանջելու։ Նույն կառուցվածքային խորացումն ընթանում է եվրոպական ուղղությամբ։ Հայաստան–ԵՄ նոր ռազմավարական օրակարգը, առաջին բարձր մակարդակի գագաթնաժողովը և հայկական արտահանման զգալի մասի համար տրված ժամանակավոր առևտրային արտոնությունները հարաբերությունը տեղափոխում են քաղաքական հայտարարություններից դեպի կանոնների, շուկաների և երկարաժամկետ տնտեսական շահերի դաշտ։ Հատկանշական է նաև պահը։ Այդ քայլերը համընկնում են ռուսական տնտեսական ճնշումների և Հայաստանի արտաքին առևտրային ուղղությունների վերաձևավորման հետ։ Եվրոպական կապը այսպիսով ստանում է ոչ միայն քաղաքական, այլև աճող տնտեսական ծանրություն՝ աստիճանաբար ընդլայնելով Հայաստանի ընտրության տարածքը։ Թուրքիայի ուղղությամբ փոփոխությունը դեռ ավելի զգայուն է, որովհետև այստեղ խոսքը միայն դիվանագիտական շփումների մասին չէ։ Փաշինյան–Էրդողան նյույորքյան հանդիպման օրակարգում արդեն հայտնվել են առևտուրը, բիզնես կապերը, Անիի կամրջի վերականգնումը, TRIPP-ը և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացումը։ Կարգավորումը աստիճանաբար ձեռք է բերում տնտեսական և ենթակառուցվածքային բովանդակություն։ Փակ սահմանի շուրջ կառուցված նախկին ռազմավարական միջավայրը սկսում է կորցնել իր կարծրությունը, իսկ Թուրքիայի հետ հարաբերությունը մտնում է փոխադարձ շահերի այն դաշտը, որն ապագայում կարող է փոխել ոչ միայն առևտրային հոսքերը, այլ նաև Հայաստանի ամբողջ տարածաշրջանային հաշվարկը։ Հենց այստեղ է «անշրջելիության» իրական իմաստը։ Արտաքին քաղաքականության մեջ ոչինչ վերջնական չէ, բայց հնարավոր է ստեղծել այնպիսի փոխկապվածությունների համակարգ, որը վերադարձը հին մոդելին դարձնում է ավելի ծանր ու ծախսատար։ Երբ նոր հարաբերությունները ամրացվում են պայմանագրերով, ենթակառուցվածքներով, շուկաներով, ներդրումներով և անվտանգային կապերով, դրանք աստիճանաբար վերածվում են պետական շահերի նոր կառուցվածքի։ Այդ պահին արտաքին քաղաքական ընտրությունը դադարում է կախված լինել միայն օրվա իշխանությունից և սկսում է ապրել իր իսկ ստեղծած տնտեսական ու ռազմավարական տրամաբանությամբ Երկաթուղին, ամերիկյան երկարաժամկետ կապիտալը, ԵՄ շուկայի հետ խորացող տնտեսական ու կարգավորիչ կապերը և Թուրքիայի հետ հնարավոր բաց սահմանը առանձին նախագծեր չեն։ Դրանք միասին ձևավորում են արտաքին քաղաքական նոր հենարաններ։ Այդ շերտերի կուտակմամբ Հայաստանը ձեռք է բերում ավելի լայն ընտրության հնարավորություն, իսկ նախկին մեկակենտրոն կախվածությունների վերականգնումը դառնում է ավելի բարդ, ավելի թանկ և քաղաքականապես ավելի դժվար հիմնավորելի։ Մոսկվան նույնպես արձանագրում է այս տեղաշարժը։ Սեպտեմբերի 24-ին Կրեմլը կրկին շեշտեց ԵՄ և ԵԱՏՄ համակարգերի անհամատեղելիությունը՝ Հայաստանի եվրոպական մերձեցումը ներկայացնելով որպես ապագա ընտրության հարց։ Նույն օրը Գալուզին–Արսենյան հանդիպումը ցույց տվեց, որ ռուսական կողմը միաժամանակ փորձում է հարաբերությունների փոփոխությունը պահել բանակցային դաշտում և պահպանել եվրասիական ուղղության կշիռը։ Այս զուգահեռ ազդակները վկայում են մեկ բանի մասին՝ Մոսկվայում արդեն հասկանում են, որ խոսքը առանձին տարաձայնության մասին չէ։ Վերաձևավորվում է Հայաստանի արտաքին քաղաքական համակարգը, և Ռուսաստանը ստիպված է իր տեղը գտնել այդ նոր կառուցվածքի ներսում։ Այս զուգահեռությունը արդեն ինքնին քաղաքական ցուցիչ է։ Երևանը տեղի ունեցողը ներկայացնում է որպես հարաբերությունների բնական վերաձևավորում, Մոսկվան՝ որպես ռազմավարական ընտրության մոտեցող պահ։ Տարբեր բառապաշարի տակ նույն փաստն է՝ նախկին համակարգը կորցնում է իր ինքնաբերաբար գործող տրամաբանությունը։ Հայ–ռուսական հարաբերություններն այլևս չեն կարող շարունակվել նախկին կառուցվածքի իներցիայով և աստիճանաբար մտնում են վերասահմանման փուլ։ Փաշինյանի ՄԱԿ-ի ձևակերպումը խզման ազդակ չի տալիս։ Այն ավելի շուտ մատնանշում է հարաբերությունների կարգավիճակի փոփոխություն։ Ելույթում պահպանվել է բարեկամության և փոխադարձ հարգանքի լեզուն, իսկ ռուսական ուղղությունը շարունակում է ունենալ տնտեսական, ինտեգրացիոն և անվտանգային զգալի կշիռ։ ԵԱՏՄ անդամակցությունը մնում է ուժի մեջ, ռազմական ներկայությունն էլ պահպանվում է։ Փոփոխության էությունը հարաբերության վերադասավորումն է՝ բացառիկ հենարանից դեպի ավելի լայն արտաքին քաղաքական համակարգի բաղադրիչ։ Փոփոխության խորքը հենց արտաքին քաղաքականության կառուցվածքի մեջ է։ Ռուսաստանը աստիճանաբար կորցնում է այն կենտրոնական դիրքը, որի նկատմամբ նախկինում չափվում էին Հայաստանի մյուս ուղղությունները։ Նոր համակարգը կառուցվում է միաժամանակ մի քանի հենարանների վրա՝ ամերիկյան ռազմավարական գործընկերություն, եվրոպական ինտեգրում, Թուրքիայի հետ կարգավորում, Իրանի և Վրաստանի հետ հարևանային կապերի խորացում, Չինաստանի և այլ կենտրոնների հետ զարգացող հարաբերություններ։ Այս բազմակենտրոն կառուցվածքում ռուսական ուղղությունը չի անհետանում, բայց այլևս չի սահմանում ամբողջ արտաքին քաղաքական համակարգի տրամաբանությու ՄԱԿ-ի ամբիոնից այս նոր արտաքին քաղաքական կառուցվածքը ստացավ իր հրապարակային անունը։ Այժմ դրա արժեքը որոշվելու է արդեն ոչ ձևակերպումներով, այլ ստեղծվող կապերի դիմացկունությամբ՝ պայմանագրերով, ենթակառուցվածքներով, շուկաներով, ներդրումներով, անվտանգային կարողություններով և այդ ամբողջ համակարգը կառավարելու պետական ունակությամբ։ Արտաքին քաղաքականության անշրջելիությունը որևէ հայտարարությամբ չի հաստատվում։ Այն ձևավորվում է այն ժամանակ, երբ նոր ընտրությունները կուտակում են այնքան քաղաքական, տնտեսական և ռազմավարական ծանրություն, որ վերադարձը հին համակարգին դառնում է ավելի թանկ, ավելի բարդ և ավելի քիչ բնական։ Հայաստանը հիմա հենց այդ ծանրությունն է կառուցում։
