Նիկոլ Փաշինյանի ՄԱԿ-ի ելույթում գերիների թեմային հատկացված էր ընդամենը մեկ նախադասություն, բայց դրա քաղաքական նշանակությունը շատ ավելի մեծ է։ Խաղաղության ամրապնդման մասին խոսելիս վարչապետը նույն չլուծված օրակարգում դրեց անհետ կորածների ճակատագիրը, ականազերծումն ու Ադրբեջանում պահվող հայերի վերադարձը։ «Հայաստանի Հանրապետությունում սպասում են հակամարտության հետևանքով Ադրբեջանում անազատության մեջ հայտնված հայերի վերադարձին»,— ասաց նա։ Պատերազմը կարող է ավարտված համարվել քաղաքական փաստաթղթերով, բայց հետպատերազմյան իրականությունը լիարժեք չի դառնում, քանի դեռ մարդկանց ճակատագրերը մնում են անորոշ։ Այդ ձևակերպումը նոր պահանջ չէր, բայց այն հարցին նոր քաղաքական տեղ տվեց։ Փաշինյանը դեռ օգոստոսին հայտարարել էր, որ Ադրբեջանում պահվող հայերի վերադարձը մնում է աշխատանքային օրակարգում։ ՄԱԿ-ի ամբիոնից նույն հարցն արդեն ներկայացվեց խաղաղության պահպանման և ամրապնդման համատեքստում։ Այսպիսով, գերիների վերադարձը դարձավ հետպատերազմյան կարգավորման չավարտված բաղադրիչներից մեկը՝ խնդիր, որի լուծումը վերաբերում է ոչ միայն մարդասիրական օրակարգին, այլև խաղաղության վստահելիությանը։ Այստեղ կարևոր է նաև բառերի ընտրությունը։ Փաշինյանը խուսափեց իրավական կարգավիճակներ սահմանող ձևակերպումներից և խոսեց «հակամարտության հետևանքով Ադրբեջանում անազատության մեջ հայտնված հայերի» վերադարձի մասին։ Այդ լեզուն միաժամանակ լայն է և հաշվարկված։ Այն հարցը դուրս է բերում միայն դատական գործընթացների շրջանակից և պահում որպես հակամարտության չլուծված հետևանք։ Այս ձևակերպմամբ Երևանը չի մտնում Բաքվի դատավճիռների իրավական վեճի մեջ, բայց նաև չի ընդունում, որ այդ մարդկանց ճակատագիրը փակված թեմա է։ Քաղաքական իմաստով սա վերադարձի խնդիրը պահում է խաղաղության օրակարգում՝ որպես դեռ չկատարված պարտավորություն։ Ավելի էական փոփոխությունն այն է, որ Երևանը գերիների հարցը տեղափոխում է հետպատերազմյան կարգավորման հիմնական օրակարգ։ Անհետ կորածները, ականները, ազատազրկվածները պատերազմի ավարտից հետո էլ մնում են պետությունների հարաբերությունների ծանր ժառանգությունը։ Հրադադարը կարող է կանգնեցնել կրակը, խաղաղության համաձայնությունը՝ փոխել քաղաքական միջավայրը, բայց մարդկանց չլուծված ճակատագրերը երկար ժամանակ շարունակում են կրել պատերազմի ներկայությունը։ Այդ պատճառով գերիների վերադարձը միայն մարդասիրական հարց չէ․ այն խաղաղության իրական խորության և երկու պետությունների նոր հարաբերությունների վստահելիության չափանիշներից մեկն է։ Այս փորձերը մեկ ընդհանուր օրինաչափություն են ցույց տալիս․ հետպատերազմյան խաղաղության ամրությունը որոշվում է նաև այն մարդկանց ճակատագրով, որոնց համար պատերազմը դեռ չի ավարտվել ազատազրկմամբ։ Հայաստան–Ադրբեջան դեպքում այս հարցը հատկապես զգայուն է։ Human Rights Watch-ը սեպտեմբերի 21-ի հրապարակման մեջ անդրադարձել է Ադրբեջանում պահվող հայերի պայմաններին՝ ներկայացնելով ընտանիքների հետ կապի, բուժօգնության և բացօթյա զբոսանքի վերաբերյալ Ռուբեն Վարդանյանի պնդումները։ Կազմակերպությունը միաժամանակ նշել է, որ չի կարողացել դրանք ինքնուրույն հաստատել, իսկ Ադրբեջանի օմբուդսմենի գրասենյակը դրանք մերժել է։ Առանձին խնդիր է նաև անկախ միջազգային վերահսկողության սահմանափակումը ԿԽՄԿ-ի Բաքվի պատվիրակության փակվելուց հետո։ Սա գերիների հարցը դարձնում է ոչ միայն վերադարձի, այլև թափանցիկության, վերահսկելիության և խաղաղության նկատմամբ վստահության խնդիր։ ՄԱԿ-ի ամբիոնից հնչած այս ձևակերպումը դիվանագիտական շրջադարձ չէր, բայց այն կարևոր քաղաքական սահմանագիծ դրեց։ Հայաստանը խաղաղությունը ներկայացրեց ոչ որպես արդեն փակված գործընթաց, այլ որպես դեռ չավարտված պարտավորությունների համակարգ։ Գերիների վերադարձը այդ համատեքստում դարձավ խաղաղության որակի չափանիշներից մեկը․ քանի դեռ պատերազմի մարդկային հետևանքները շարունակվում են, խաղաղության քաղաքական փաստը դեռ ամբողջությամբ չի վերածվել խաղաղության իրականության։ Այժմ խնդիրը նոր բառապաշար գտնելը չէ, այլ աշխատող մեխանիզմ ստեղծելը՝ ուղիղ բանակցություն, անկախ մարդասիրական հասանելիություն, դատական ընթացակարգերի թափանցիկություն և վերադարձի հարցի կայուն ներկայություն հայ–ադրբեջանական օրակարգում։ Վաշինգտոնյան գործընթացը տարածաշրջանին առաջարկում է ճանապարհներ, երկաթուղիներ, էներգետիկ կապեր և նոր առևտուր։ Բայց խաղաղության իրական արժեքը որոշվելու է նաև այն հարցերով, որոնք ենթակառուցվածքով չեն լուծվում։ Գերիների վերադարձը դրանցից ամենամարդկայինն է և ամենաքաղաքականը։ ՄԱԿ-ի ամբիոնից Փաշինյանը փաստորեն արձանագրեց մեկ կարևոր բան․ խաղաղության ճարտարապետությունը լիարժեք չի կարող համարվել, եթե դրա ներսում դեռ փակված մարդիկ կան։
