Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Ալեն Սիմոնյանի վերջին հայտարարությունը 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի մասին պահանջում է ավելի լայն քաղաքական քննարկում։ Նրա ձևակերպմամբ՝ Հայաստանը ներկայում Թուրքիայից իր ինքնիշխանությանը ուղղված սպառնալիք չի տեսնում և ռուսական ռազմական ներկայությունը չի դիտարկում որպես այդ սպառնալիքը զսպող անհրաժեշտ պայման։ Միաժամանակ Երևանը ռազմաբազայի դուրսբերման պահանջ չի դրել։ Թեման բարձրացվել է Ռուսաստանի կողմից, իսկ հայկական կողմը պատրաստակամություն է հայտնել քննարկելու դրա հետագա ճակատագիրը։ Այս մի քանի նախադասությունը վերադառնում է Հայաստանի անվտանգության համակարգի հիմնարար հարցերից մեկին՝ թուրքական վտանգի և ռուսական ռազմական ներկայության միջև տասնամյակներով ձևավորված կապին։ Այդ կապը ծնվել է մի շրջանում, երբ Թուրքիայի կողմից ռազմական միջամտության վտանգը Հայաստանի համար շոշափելի էր։ 1992-ի մայիսին Նախիջևանի շուրջ սրացումն արդեն այնքան էր խորացել, որ Անկարայում բաց քննարկվում էր Թուրքիայի հնարավոր ռազմական ներգրավումը։ ԱՊՀ միացյալ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Եվգենի Շապոշնիկովն այդ օրերին զգուշացրեց արտաքին միջամտության հնարավոր ծանր հետևանքների մասին՝ խոսելով նույնիսկ ավելի լայն պատերազմի հնարավորության մասին։ Գրեթե նույն պահին Երևան ժամանեցին Ելցինի մերձավոր խորհրդական Գենադի Բուրբուլիսը և Ռուսաստանի պաշտպանության նորանշանակ նախարար Պավել Գրաչովը։ Նրանց այցն այդ ժամանակ ընկալվում էր նաև որպես ազդակ Անկարային՝ Հայաստանի դեմ հնարավոր ռազմական քայլի գինը բարձրացնելու և տարածաշրջանային պատերազմը կանխելու նպատակով։ Այս պատմական դրվագը կարևոր է այսօր, քանի որ ցույց է տալիս ռուսական ռազմական ներկայության սկզբնական քաղաքական տրամաբանությունը։ Այն ձևավորվել էր մի անվտանգության միջավայրում, որի առանցքային սպառնալիքներից մեկը Թուրքիայից հնարավոր ռազմական ճնշումն էր։ Հետևաբար այդ սպառնալիքի ներկայիս գնահատականի փոփոխությունը բնականաբար վերադառնում է նաև Հայաստանում ռուսական ռազմաբազայի հիմնավորման հարցին։ 1993-ին ճնշումը շարունակվեց արդեն այլ ձևով։ Քելբաջարի մարտերից հետո Թուրքիան փակեց Հայաստանի հետ ցամաքային սահմանը, զորքեր կենտրոնացրեց սահմանային գոտում, իսկ ռազմական միջամտության վտանգը դարձավ տարածաշրջանային քաղաքականության գործոն։ Այդ շրջանի ուսումնասիրությունները նաև արձանագրում են Վաշինգտոնի ճնշումը Անկարայի նկատմամբ՝ ռազմական քայլից խուսափելու նպատակով։ Այս պատմությունը կարևոր է այսօր մի պատճառով։ Այն ցույց է տալիս, որ Թուրքիայի զսպումը երբեք միայն Գյումրիում տեղակայված ռուսական զորքի հարց չի եղել։ Անկարայի հաշվարկի վրա ազդել են Մոսկվան, Վաշինգտոնը, Թուրքիայի անդամակցությունը ՆԱՏՕ-ին, նրա հարաբերությունները եվրոպական պետությունների հետ և ավելի լայն միջազգային գինը, որը կարող էր առաջանալ ռազմական միջամտության դեպքում։ Երեսուն տարի անց անվտանգության միջավայրը փոխվել է։ Փոխվել են նաև Ռուսաստանի հնարավորությունները, շահերը և Թուրքիայից կախվածության աստիճանը։ 2022-ի իրադարձություններից հետո Հայաստանի իշխանությունները հրապարակայնորեն կասկածի տակ են դրել 102-րդ բազայի կենսական նշանակությունը երկրի անվտանգության համար։ 1995-ի պայմանագրով բազան ներկայացված էր որպես Հայաստանի անվտանգության և տարածաշրջանային կայունության համակարգի մաս, իսկ 2010-ին նրա մանդատն ընդլայնվեց մինչև 2044 թվականը։ Հիմա քննարկման հիմնական հարցը բազայի դարպասների բացվելը կամ փակվելը չէ։ Խնդիրը հնարավոր անվտանգության վակուումն է։ Եթե Հայաստանը ռուսական ռազմական ներկայության նշանակությունը վերանայում է, անվտանգության նախկին գործառույթները պետք է բաժանվեն մի քանի ուղղությամբ՝ սեփական բանակ, սահմանապահ համակարգ, հակաօդային պաշտպանություն, հետախուզություն, սպառազինություն և արտաքին զսպման քաղաքական կապեր։ Որևէ ռազմաբազայի հեռանալը ինքնուրույն անվտանգության ռազմավարություն չի ստեղծում։ Թուրքական ուղղությունը այստեղ առանձնահատուկ է։ Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի անդամ է։ Նրա անվտանգության գլխավոր ինստիտուցիոնալ կապերը Վաշինգտոնի և եվրոպական դաշնակիցների հետ են։ Եվրոպայի հետ այն կապված է նաև առևտրային, ֆինանսական և մաքսային խոր հարաբերություններով։ Հետևաբար Թուրքիայի վարքի վրա ազդեցության կարևոր լծակների զգալի մասը գտնվում է հենց արևմտյան համակարգում։ Սա փոխում է նաև Հայաստանի հնարավոր զսպման տրամաբանությունը։ Ռուսաստանի վրա հիմնված հին մոդելը կառուցված էր ֆիզիկական ռազմական ներկայության վրա։ Ավելի բազմակենտրոն մոդելը կարող է կառուցվել սեփական պաշտպանունակության, ԱՄՆ-ի հետ անվտանգության երկխոսության, Ֆրանսիայի և այլ եվրոպական գործընկերների հետ ռազմական համագործակցության, Հնդկաստանի հետ սպառազինության ծրագրերի և Թուրքիայի արևմտյան դաշնակիցների քաղաքական ներգրավվածության համադրմամբ։ Այստեղ կարևոր է չգերագնահատել որևէ գործընկերոջ։ ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան կամ Հնդկաստանը ռուսական բազայի մեխանիկական փոխարինողները չեն։ Նրանցից յուրաքանչյուրն ունի սեփական շահերը, սահմանափակումներն ու հարաբերությունները Թուրքիայի հետ, սակայն այդ կապերի բազմազանությունն ինքնին կարող է նվազեցնել մեկ կենտրոնից անվտանգության կախվածությունը։ Ռուսաստան-Թուրքիա հարաբերություններն էլ վաղուց սովորական հակառակորդների հարաբերություն չեն։ Դրանք միաժամանակ ներառում են առևտուր, էներգետիկա, Սև ծով, Ուկրաինա և բազմաթիվ փոխադարձ գործարքներ։ Մոսկվան ունի Անկարայի վրա ազդեցության լծակներ, Անկարան՝ Մոսկվայի։ Ռուս-թուրքական այս փոխկապվածությունը զգալիորեն սահմանափակում է Հայաստանում ռուսական ռազմական ներկայությունը որպես թուրքական վտանգի դեմ լիարժեք և անվերապահ երաշխիք դիտարկելու հիմքերը։ Հենց այս պատճառով ՀՀ ԱԽ քարտուղարի հայտարարությունը պետք է ընկալել որպես ավելի մեծ փոփոխության նշան։ Հայաստանի անվտանգության լեզվից աստիճանաբար դուրս է գալիս մի հին հավասարում՝ Թուրքիա, հետևաբար ռուսական բազա։ Այդ մոտեցման վերանայումը դեռ լուծում չի տալիս։ Այն օրակարգ է բերում առավել կարևոր հարցը՝ ինչպիսի անվտանգության համակարգ պետք է ձևավորի Հայաստանը դրա փոխարեն։ Ահա ավելի հավաք, խորքային և ուժեղ եզրափակիչ հատվածը՝ առանց ավելորդ կրկնությունների։ Հատկանշական է նաև այս քննարկման ժամանակը։ Նույն օրը Կրեմլը կրկին հստակեցրեց իր դիրքորոշումը՝ ԵՄ-ին Հայաստանի հետագա մերձեցումը և ԵԱՏՄ-ում լիարժեք մասնակցությունը համարելով անհամատեղելի։ Թեև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի սպասվող Մոսկվա այցի ժամկետը դեռ համաձայնեցված չէ, այնուամենայնիվ կարող ենք պնդել, որ հայ-ռուսական օրակարգում այսպիսով միաժամանակ առաջ են գալիս երկու հիմնարար հարց՝ Հայաստանի տնտեսական ինտեգրման հարցը և ռուսական ռազմական ներկայության հետագա դերը։ Այս երկու թեմաները միանում են Հայաստանի համար շատ ավելի խորքային խնդրի շուրջ։ Վերանայվում է երեք տասնամյակ ձևավորված արտաքին հենարանների համակարգը՝ տնտեսական կապերից մինչև անվտանգության մեխանիզմներ։ Խոսքը միայն Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների որևէ առանձին բաղադրիչի մասին չէ։ Փոխվում է այն միջավայրը, որի ներսում Հայաստանը երկար ժամանակ կառուցել է իր տնտեսական և անվտանգային հաշվարկները։ 1992-ին թուրքական հնարավոր ռազմական միջամտության վտանգի պայմաններում Երևանը անվտանգության աջակցություն էր փնտրում Մոսկվայում, Վաշինգտոնում և այլ միջազգային կենտրոններում։ Երեսունչորս տարի անց Հայաստանի աշխարհագրությունը նույնն է, սակայն ուժերի հարաբերակցությունը, Ռուսաստանի հնարավորություններն ու կախվածությունները, Թուրքիայի միջազգային դիրքը և Հայաստանի արտաքին կապերի շրջանակը էապես փոխվել են։ Այս նոր պայմաններում Հայաստանի անվտանգության ապագա համակարգի առանցքային հարցը տարբեր ուղղություններով ձևավորված կապերի փոխլրացնող բնույթն է՝ սեփական պաշտպանունակություն, ռազմական տեխնոլոգիաներ, սպառազինության բազմազան աղբյուրներ, քաղաքական զսպման մեխանիզմներ և այն պետությունների ներգրավվածությունը, որոնք Անկարայի անվտանգության ու արտաքին քաղաքական հաշվարկների վրա ազդեցության իրական գործիքներ ունեն։ Այդ պատճառով Թուրքիայի զսպման խնդիրը այլևս դժվար է տեղավորել միայն Գյումրիում տեղակայված ռազմաբազայի տրամաբանության մեջ․ այն ավելի լայն համակարգի հարց է՝ Հայաստանի սեփական ռազմական կարողությունների, ԱՄՆ-ի և եվրոպական գործընկերների հետ անվտանգության հարաբերությունների, Ֆրանսիայի ու Հնդկաստանի հետ պաշտպանական համագործակցության և Թուրքիայի արևմտյան դաշնակիցների քաղաքական ազդեցության համադրության։ Ռուսական ռազմաբազայի ապագայի շուրջ քննարկում ծավալելու խորքային իմաստն այստեղ է։ Ռազմակայանի ճակատագիրը առանձին վերցրած չի պատասխանում Հայաստանի անվտանգության հարցին․ գլխավոր հարցը այն համակարգն է, որը Հայաստանը կարող է կառուցել փոփոխվող տարածաշրջանում՝ նվազեցնելով մեկ ուժային կենտրոնից կախվածությունը և ընդլայնելով սեփական անվտանգության քաղաքական գործիքակազմը։
