Հոկտեմբերի կեսերին ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն ավելի քան 100 ամերիկյան ընկերությունների ներկայացուցիչների հետ կայցելի Սամարղանդ։ Նա կմասնակցի C5+1 ձևաչափի նախարարական հանդիպմանը՝ Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի և Ուզբեկստանի արտգործնախարարների հետ։ Այցի կազմն արդեն հուշում է Վաշինգտոնի ռազմավարությունը։ Հարյուրից ավելի ամերիկյան ընկերությունների մասնակցությամբ ԱՄՆ-ը Կենտրոնական Ասիայում փորձում է քաղաքական ներկայությանը տալ տնտեսական խորություն՝ կապիտալի, ենթակառուցվածքների, տեխնոլոգիաների և մատակարարման նոր շղթաների միջոցով։ Դիվանագիտական ներկայությունն այստեղ ստանում է տնտեսական բովանդակություն։ Կենտրոնական Ասիան երկար տարիներ գտնվել է Ռուսաստանի անվտանգության համակարգի և Չինաստանի տնտեսական ներգրավվածության խաչմերուկում։ Այդ հավասարակշռությունը փոխվում է։ Տարածաշրջանի պետությունները փորձում են մեծացնել արտաքին ընտրության ազատությունը, ներգրավել նոր կապիտալ և թուլացնել մեկ կենտրոնից կախվածությունը։ Վաշինգտոնի համար հենց այս բացվող բազմակենտրոն միջավայրն է նոր հնարավորությունը։ Ռուբիոյի այցի օրակարգը ցույց է տալիս, որ Վաշինգտոնը Կենտրոնական Ասիայում գնում է արդեն ձևավորված տնտեսական ռազմավարությամբ։ Կրիտիկական հանքանյութերը, էներգետիկան, տրանսպորտը, լոգիստիկան և մասնավոր ներդրումները դիտարկվում են որպես նույն շղթայի մաս։ Նպատակը տարածաշրջանի բնական պաշարներն ու արտադրական հնարավորությունները կապել ամերիկյան կապիտալի, տեխնոլոգիայի և շուկաների հետ՝ Կենտրոնական Ասիային տալով ավելի մեծ տնտեսական ինքնուրույնություն և ռազմավարական կշիռ։Այս քաղաքականության հիմնական աշխարհագրական հենարանը Միջին միջանցքն է։ Տրանսկասպյան ուղին արագորեն դառնում է Եվրասիայի առանցքային կապուղիներից մեկը՝ Կենտրոնական Ասիան և Չինաստանը կապելով Հարավային Կովկասի, Թուրքիայի և Եվրոպայի հետ։ Ուկրաինայի պատերազմից հետո դրա նշանակությունը կտրուկ աճեց, քանի որ ռուսական ուղղության քաղաքական ու անվտանգային սահմանափակումները արագացրին այլընտրանքային երթուղիների որոնումը և Միջին միջանցքը վերածեցին ոչ միայն առևտրային, այլև ռազմավարական ենթակառուցվածքի։ Միջին միջանցքով բեռնափոխադրումների ծավալը վերջին տարիներին կտրուկ աճել է, իսկ Համաշխարհային բանկը, եվրոպական կառույցներն ու տարածաշրջանի կառավարությունները միլիարդավոր դոլարներ են ուղղում երկաթուղիների, նավահանգիստների և լոգիստիկ կենտրոնների զարգացմանը։ Այդպիսով միջանցքը աստիճանաբար դադարում է պարզապես տարանցիկ ուղի լինելուց և վերածվում է տնտեսական ազդեցության, մատակարարման շղթաների և տարածաշրջանային ուժի բաշխման ենթակառուցվածքի։ Ռուբիոյի այցի պաշտոնական հայտարարության մեջ «Միջին միջանցքը» առանձին չի հիշատակվում, սակայն C5+1-ի նախորդ փաստաթղթերում Տրանսկասպյան ուղին արդեն ամերիկյան տարածաշրջանային ռազմավարության առանցքային ուղղություններից է։ Այդ պատճառով Սամարղանդում տրանսպորտային կապերի, ներդրումների և տարածաշրջանային ինտեգրման քննարկումը գրեթե անխուսափելիորեն առնչվելու է նաև այս միջանցքին՝ որպես Կենտրոնական Ասիայի արտաքին կապերի և տնտեսական ինքնուրույնության հիմնական գործիքներից մեկին։ Հայաստանի համար այստեղ բացվում է ամենակարևոր ռազմավարական հնարավորություններից մեկը։ Ամերիկյան նոր տարածաշրջանային պատկերացման մեջ Տրանսկասպյան ուղին աստիճանաբար կապվում է Հարավային Կովկասի հաղորդակցային համակարգերի հետ։ TRIPP-ի իրականացումը Հայաստանին հնարավորություն է տալիս միանալ այս ձևավորվող տնտեսական առանցքին և ստանալ Կենտրոնական Ասիա–Կասպից ծով–Հարավային Կովկաս–Թուրքիա–Եվրոպա շղթայի կարևոր հանգույցի դեր։ Այդ դեպքում Հայաստանի աշխարհագրությունը կարող է վերածվել տնտեսական առավելության, իսկ տարանցիկ դիրքը՝ երկարաժամկետ ռազմավարական արժեքի։ Այս հնարավորության կշիռը տարանցիկ եկամուտներից շատ ավելին է․ այն կարող է Հայաստանին տալ նոր տնտեսական դեր, ավելի բարձր ներդրումային արժեք և ավելի ամուր տեղ տարածաշրջանային կապերի համակարգում։ Երկաթուղին միայն ենթակառուցվածք չէ․ այն փոխում է երկրի տնտեսական աշխարհագրությունը։ Կայուն կապերը բերում են ներդրում, արտադրություն և շուկաներ, նվազեցնում ծախսերը և մեծացնում արտաքին ընտրության ազատությունը։ Փոքր պետությունների կշիռը հաճախ որոշվում է հենց այս ունակությամբ՝ սեփական աշխարհագրությունը վերածել կապակցվածության և կապակցվածությունը՝ ազդեցության։ Սինգապուրը, Նիդեռլանդները և Բելգիան այդ ճանապարհով իրենց չափերից զգալիորեն ավելի մեծ տնտեսական դեր են ստացել։Հայաստանի առաջ նույն տրամաբանության ավելի համեստ, բայց կարևոր հնարավորություն է բացվում։ Վաշինգտոնի Կենտրոնական Ասիայի քաղաքականության ավելի խոր նպատակը տարածաշրջանի արտաքին ընտրության ընդլայնումն է։ ԱՄՆ-ը փորձում է ստեղծել շուկաների, կապիտալի և հաղորդակցությունների այնպիսի այլընտրանքային համակարգ, որը կնվազեցնի կախվածությունը ռուսական տարանցումից և չինական տնտեսական գերակշռությունից։ Այդ ռազմավարության արժեքը որոշվելու է կոնկրետ ներդրումներով ու երկարաժամկետ ներկայությամբ։ Հենց այդ պատճառով հարյուրից ավելի ամերիկյան ընկերությունների մասնակցությունը պարզապես գործարար ուղեկցություն չէ, այլ Վաշինգտոնի աշխարհաքաղաքական մտադրության տնտեսական ապացույց։ Կենտրոնական Ասիայի հինգ պետությունները փորձում են իրենց դիրքը վերափոխել՝ ազդեցության մրցակցության օբյեկտից դառնալով սեփական օրակարգ ունեցող տարածաշրջան։ Նրանց հիմնական առավելությունը հենց աշխարհագրությունն է՝ շուկաների, էներգետիկ ուղիների և հաղորդակցությունների խաչմերուկում գտնվելու փաստը։ C5+1-ը այդ առավելությունը վերածում է հավաքական քաղաքական և տնտեսական կշռի։ Ռուբիոյի այցը կարող է այս ձևաչափին տալ նոր բովանդակություն՝ դիվանագիտական համակարգումը կապելով ներդրումների, ենթակառուցվածքների և երկարաժամկետ ամերիկյան տնտեսական ներկայության հետ։ Սամարղանդի այցի արդյունքը կորոշվի այն պահին, երբ քաղաքական պայմանավորվածությունները վերածվեն կապիտալի, ենթակառուցվածքների և երկարաժամկետ տնտեսական կապերի։ Եթե հանդիպումներից հետո ի հայտ գան կոնկրետ ներդրումային ծրագրեր, տրանսպորտային նախագծեր, կրիտիկական հանքանյութերի գործարքներ և Միջին միջանցքի ֆինանսավորման նոր մեխանիզմներ, ապա Սամարղանդը կարող է դառնալ ԱՄՆ-ի Կենտրոնական Ասիայի քաղաքականության նոր տնտեսական փուլի մեկնակետ։Հայաստանի համար հարցն արդեն պարզ է։ Եվրասիայի նոր տնտեսական քարտեզը գծվում է հենց հիմա, և այս փուլում ընտրվող միջանցքները տասնամյակներով ձևավորելու են առևտրի, ներդրումների ու քաղաքական ազդեցության ուղղությունները։ Հայաստանի համար վճռորոշ է սեփական աշխարհագրությունը դարձնել կապի, շարժի և տնտեսական արժեք ստեղծելու գործոն՝ ամրացնելով իր տեղը նոր տարածաշրջանային համակարգում։
