2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ի պատերազմը սովորաբար ներկայացվում է որպես ադրբեջանա-թուրքական հարձակում։ Այդ նկարագրությունը բավարար չէ ամբողջ պատճառահետևանքային շղթան հասկանալու համար։ Ռուսաստանի վարքագիծը ևս պետք է դիտարկել նույն խստությամբ՝ հաշվի առնելով նրա դերը Հայաստանի անվտանգության համակարգում, Ղարաբաղյան կարգավորման երկարամյա միջնորդության մեջ և Հարավային Կովկասի ուժային հավասարակշռության ձևավորման գործում։ Պատերազմի առաջին օրերից Մոսկվան հստակ սահմանեց իր պատասխանատվության շրջանակը։ Հոկտեմբերի 7-ին Վլադիմիր Պուտինը հայտարարեց, որ ՀԱՊԿ-ի պաշտպանական պարտավորությունները գործում են Հայաստանի Հանրապետության ճանաչված տարածքի նկատմամբ։ Այդպիսով Ռուսաստանը արցախյան պատերազմը առանձնացրեց դաշնակցային պաշտպանության տրամաբանությունից և իր դերակատարությունը տեղափոխեց միջնորդության ու տարածաշրջանային հավասարակշռության դաշտ։ Հայաստանի համար սա բացահայտեց անվտանգության ամբողջ համակարգի խորքային ճգնաժամը։ Տասնամյակներ շարունակ երկիրը հենվել էր Ռուսաստանի հետ ռազմավարական դաշինքի վրա, սակայն պատերազմի վճռական պահին Մոսկվան գործեց գլխավորապես որպես միջնորդ։ Այդ պահին բացվեց հիմնական հակասությունը՝ Երևանի անվտանգային սպասումները և Մոսկվայի տարածաշրջանային հաշվարկները տարբեր ուղղություններով էին շարժվում։ Այս հակասությունը հետագայում առավել բաց երևաց ՌԴ պաշտպանության նախարար Սերգեյ Շոյգուի գնահատականներում։ 2021-ին նա ռուս-թուրքական համագործակցությունը բնութագրեց որպես բարդ, բայց «շատ արդյունավետ», իսկ Ղարաբաղի շուրջ կատարվածը՝ «համատեղ փայլուն օպերացիա»։ Շոյգուի ձևակերպումը ցույց էր տալիս, որ Մոսկվան պատերազմի ավարտից հետո ստեղծված նոր իրավիճակը ընկալում էր նաև ռուս-թուրքական պայմանավորվածությունների և տարածաշրջանում ազդեցության նոր դասավորության շրջանակում։ Մոսկվայի համար հետպատերազմյան կարգավորումը նաև ռուս-թուրքական նոր համակեցության փորձադաշտ դարձավ։ Պատերազմից հետո ստեղծվեց ռուս-թուրքական համատեղ մոնիթորինգային կենտրոնը, ռուս խաղաղապահները տեղակայվեցին Ղարաբաղում, իսկ Թուրքիան Հարավային Կովկասում ստացավ ավելի տեսանելի և ինստիտուցիոնալ դեր։ Այսպիսով պատերազմի ավարտը բերեց ոչ միայն նոր սահմանագծեր, այլև տարածաշրջանային ազդեցության նոր դասավորություն։ Հայաստանի համար ամենածանր հանգույցներից մեկը հոկտեմբերի 19–20-ի բանակցություններն էին։ 2023-ին խորհրդարանական քննիչ հանձնաժողովում Փաշինյանը ներկայացրեց իր վարկածը՝ սկզբում քննարկվել էր հինգ շրջան վերադարձնելու դիմաց պատերազմի դադարեցման տարբերակը, իսկ հետագա պահանջներում ավելացել էին մնացած շրջանները, Շուշիում ադրբեջանցիների վերադարձի երաշխիքները և Մեղրիում ռուս խաղաղապահների տեղակայումը։ Փաշինյանի նկարագրությամբ՝ վերջին կետը ստեղծում էր Հայաստանի ինքնիշխան վերահսկողությունից դուրս հաղորդակցային ռեժիմի վտանգ, և հենց այդ պատճառով այդ պայմանները նրա համար ընդունելի չէին։ Փաշինյանի նկարագրությունից հետևում է, որ պատերազմի դադարեցման հնարավորություն կար, սակայն դրա պայմանները արդեն դուրս էին գալիս Ղարաբաղյան տարածքային զիջումների շրջանակից։ Մեղրիով հաղորդակցության վերահսկողության հարցը պատերազմը կապում էր Հայաստանի ինքնիշխանության և պետական վերահսկողության հետ։ Այստեղ Ռուսաստանի դերակատարությունը ստանում է ավելի խորքային իմաստ։ Մեծ տերությունները պատմականորեն հաճախ ամրապնդել են իրենց ազդեցությունը չլուծված հակամարտությունների կառավարման միջոցով։ XIX դարի ուժերի հավասարակշռությունից մինչև հետխորհրդային «սառեցված» հակամարտություններ՝ արտաքին միջնորդությունը հաճախ վերածվել է ռազմական ներկայության, բանակցային օրակարգի և հաղորդակցությունների վրա ազդեցության գործիքի։ Այդ համակարգում չլուծված հակամարտությունը դառնում է ոչ միայն անվտանգության խնդիր, այլ նաև ազդեցության պահպանման ռեսուրս։ 2020-ի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությամբ Ռուսաստանը հաստատվեց հետպատերազմյան կարգավորման կենտրոնում։ Ռուս խաղաղապահների տեղակայումը Ղարաբաղում, Լաչինի միջանցքի վերահսկողությունը և հաղորդակցությունների բացման եռակողմ մեխանիզմը Մոսկվային տվեցին միաժամանակ ռազմական ներկայություն, քաղաքական միջնորդություն և տարածաշրջանային հաղորդուղիների վրա ազդեցության երկարաժամկետ լծակներ։ Այդ կառուցվածքը 2023-ին վերջնականապես փլուզվեց։ Ռուս խաղաղապահների ներկայությունը չկանխեց Ադրբեջանի ռազմական գործողությունը, որին հաջորդեց Ղարաբաղի հայ բնակչության զանգվածային բռնի տեղայանությունը։ Մոսկվան հայկական քննադատությանը հակադարձեց՝ պատասխանատվության հիմնական մասը կապելով Երևանի կողմից Պրահայում Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում ճանաչելու որոշման հետ։ Այդպես խաղաղապահ առաքելության ձախողումը վերածվեց նաև ռուս-հայկական անվտանգության հարաբերությունների խոր ճգնաժամի։ Սակայն այդ հիմնավորումը չէր վերացնում գլխավոր հարցը։ Նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը շարունակում էր գործել, իսկ ռուս խաղաղապահների առաքելության առանցքում մնում էր արցախահայերի անվտանգության ապահովումը։ 2023-ի զարգացումները հենց այս պատճառով դարձան Ռուսաստանի խաղաղապահ դերակատարության ձախողման և հայ-ռուսական անվտանգության համակարգի խոր ճգնաժամի ամենահստակ ապացույցներից մեկը։ Այս պատմությունն այսօր արդեն նոր քաղաքական իմաստ է ստացել։ Հայաստան-Ադրբեջան կարգավորման ընթացքը այլևս չի կառուցվում Մոսկվայի միջնորդական մենաշնորհի վրա։ 2025-ի օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնի պայմանավորվածությունները Ռուսաստանը հրապարակավ ողջունեց, բայց միաժամանակ զգուշացրեց «արտատարածաշրջանային խաղացողների» ներգրավվածությունից և շեշտեց, որ երկարաժամկետ կարգավորումը պետք է ձևավորվի տարածաշրջանի երկրների ու նրանց անմիջական հարևանների մասնակցությամբ։ Այդ երկակի լեզուն ցույց է տալիս հիմնական հակասությունը՝ Մոսկվան ընդունում է խաղաղության անհրաժեշտությունը, բայց զգուշությամբ է վերաբերվում այնպիսի կարգավորմանը, որը նվազեցնում է իր նախկին ազդեցությունը։ Ռուսաստանի ներկա դիրքորոշումը կարելի է դիտարկել նաև տարածաշրջանային ազդեցության պահպանման համատեքստում։ Հայաստան-Ադրբեջան ուղիղ կարգավորումը, սահմանների ապաշրջափակման հեռանկարը և հաղորդակցությունների բազմակողմ կառուցվածքը նվազեցնում են այն միջնորդական դերը, որը Մոսկվան երկար տարիներ ունեցել է Հարավային Կովկասում։ Ռուսաստանի տարածաշրջանային ազդեցության զգալի մասը երկար տարիներ սնվել է հենց չլուծված հակամարտությունից և պատերազմի մշտական հնարավորությունից։ Խաղաղության կայունացումը այդ ազդեցության հիմքերից մի քանիսը բնականորեն թուլացնում է։ 2020-ի պատերազմի ամենաերկարատև քաղաքական հետևանքներից մեկը հենց սա է։ Հայ-ռուսական հարաբերությունների նախկին մոդելը կառուցված էր անվտանգության կախվածության վրա, իսկ Ղարաբաղյան հակամարտությունը այդ կախվածությունը վերարտադրող գլխավոր գործոններից էր։ Հակամարտության փակումը, Հայաստան–Ադրբեջան հարաբերությունների կարգավորումը և հաղորդակցությունների բացումը փոխում են ոչ միայն տարածաշրջանային հավասարակշռությունը, այլ նաև Ռուսաստանի ազդեցությունը պահող նախկին քաղաքական համակարգի հիմքերը։ Այդ պատճառով հայ-ռուսական հարաբերությունների հին համակարգի վերականգնումը անխուսափելիորեն ենթադրում է կոնֆլիկտի վերադարձ։ Ռուսական ազդեցության նախկին ծավալը պահվում էր այնպիսի անվտանգության կառուցվածքի վրա, որի առանցքում չլուծված հակամարտությունն ու արտաքին միջնորդությունից կախվածությունն էին։ Սեպտեմբերի 27-ի գլխավոր դասը պատերազմի հիշողությամբ չի ավարտվում։ Այն Հայաստանի ինքնիշխանության, անվտանգության և սեփական որոշումներ կայացնելու կարողության մասին է։ Պետությունը խոցելի է դառնում, երբ իր անվտանգության առանցքային բաղադրիչները կենտրոնացած են արտաքին ուժի ձեռքում, որի տարածաշրջանային շահերը կարող են չհամընկնել Հայաստանի կենսական շահերի հետ: 2020-ը այդ հակասությունը դարձրեց տեսանելի ամբողջ ծավալով՝ պատերազմի դաշտում, դիվանագիտական որոշումներում և հետպատերազմյան անվտանգության նոր կառուցվածքում։ Հայաստանի անվտանգության նոր մոդելը պետք է կառուցվի սեփական պաշտպանական կարողությունների, բազմակողմ գործընկերությունների և կայուն խաղաղության վրա։ Անվտանգությունը պետք է մեծացնի պետության ինքնուրույնությունը և որոշումների ազատությունը՝ դարձնելով ինքնիշխանությունը ոչ թե բանակցության առարկա, այլ համակարգի հիմք։
