Ժամանակակից աշխարհում պատժամիջոցները վերաձևում են տարածաշրջանային կապերի ամբողջ համակարգը։ Փակվող ֆինանսական ու տրանսպորտային ուղիները նոր արժեք են տալիս այլընտրանքային միջանցքներին, իսկ դրանց վրա գտնվող պետություններին դարձնում ավելի կարևոր և ավելի խոցելի։ Արդյունքում աշխարհագրական դիրքը դադարում է ինքնին առավելություն լինելուց և վերածվում է ռազմավարական հաշվարկի, որի արժեքը չափվում է նաև դրա բերած պարտավորություններով ու ռիսկերով։ Իրանի շուրջ այս վերադասավորումն այսօր արագորեն ստանում է տարածաշրջանային համակարգի բնույթ՝ փոխելով նրա կապերի, տարանցման և տնտեսական հասանելիության ամբողջ տրամաբանությունը։ Սեպտեմբերի 8-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը նոր պատժամիջոցներ սահմանեց Իրանի ավիացիոն հատվածի հետ առնչվող 36 անձանց և կազմակերպությունների նկատմամբ։ Փաթեթի նշանակությունն ավելի լայն էր, քան հասցեատերերի ցանկը․ Վաշինգտոնը հարվածի տակ վերցրեց նաև միջնորդական ցանցերը, մատակարարման շղթաներն ու երրորդ երկրների միջոցով գործող սխեմաները՝ փաստորեն ընդլայնելով ճնշման աշխարհագրությունը Իրանի սահմաններից դուրս։ Այս համատեքստում BESA-ի՝ իսրայելական Begin-Sadat Center for Strategic Studies ուղեղային կենտրոնի սեպտեմբերի 27-ի հրապարակումը Հայաստանի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Հրապարակումը Իրանի շուրջ սահմանափակումների ամբողջությունը ներկայացնում է որպես տարածաշրջանային կապերի վերաձևում, որի ընդհանուր պատկերում Հայաստանը շարունակում է մնալ Թեհրանի համար կարևոր տնտեսական և տրանսպորտային ելքերից մեկը։ Ադրբեջանի սահմանափակումները, Վրաստանի՝ ամերիկյան պատժամիջոցներին հետևելու դիրքորոշումը և Թուրքմենստանի օդային տարածքի շուրջ առաջացած խոչընդոտները փոխում են տարածաշրջանային հասանելիության ընդհանուր պատկերը։ Այդ ֆոնին Երևանի շարունակվող համագործակցությունը Թեհրանի հետ ձեռք է բերում ավելի լայն աշխարհաքաղաքական և արտաքին քաղաքական նշանակություն։ Երևանի քայլերը հրապարակային և պաշտոնապես ձևակերպված են։ Սեպտեմբերի 14-ին ստորագրված հայ-իրանական պարզեցված մաքսային միջանցքի արձանագրությունը նախատեսում է նախնական տվյալների փոխանակում և մաքսային ընթացակարգերի արագացում։ Իրավական առումով սա տեխնիկական մեխանիզմ է, սակայն ներկա պատերազմական միջավայրում այն նաև մեծացնում է Հայաստանի դերը Իրանի արտաքին տնտեսական հասանելիության տեսանկյունից։ Սեպտեմբերին օրակարգ մտան նաև երկաթուղային հաղորդակցությունները, տարածաշրջանային տարանցումը և TRIPP-ի հետ հնարավոր համադրումները։ Թեհրանի հետ քննարկումներում հայկական կողմը շեշտել է Հայաստանի տարածքային ինքնիշխանությունն ու լիակատար իրավազորությունը, իսկ իրանական կողմը հետաքրքրություն է հայտնել Հյուսիս-Հարավ համակարգում Հայաստանի ավելի գործուն ներգրավման և Սյունիքով երկաթուղային կապի հնարավորության նկատմամբ։ Այս քննարկումները Հայաստանի դերակատարումը աստիճանաբար բարձրացնում են սովորական տարանցման մակարդակից՝ այն կապելով տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ձևավորման և ուղղությունների վրա ազդեցության հետ։ Սեպտեմբերի 24-ին Նյու Յորքում ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ու Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը քննարկել են տնտեսական համագործակցության խորացումը, առևտրային կապերի ընդլայնումն ու համատեղ ծրագրերի հետագա ընթացքը։ Հայաստանի կառավարության հրապարակային հաղորդագրությունն այդ հանդիպումը ներկայացնում է տարածաշրջանային խաղաղության, կայունության և տնտեսական համագործակցության համատեքստում։ Կառավարության հաղորդագրությունը հանդիպումը ներկայացրել է տարածաշրջանային խաղաղության, կայունության և տնտեսական համագործակցության համատեքստում՝ Իրանի հետ կապերը դիտարկելով որպես Հայաստանի տարածաշրջանային հաղորդակցության և տնտեսական շահերի պահպանման կարևոր ուղղություն։ BESA-ի հեղինակները հայ-իրանական տնտեսական կապերը դիտարկում են ԱՄՆ-ի՝ Իրանի նկատմամբ ճնշման քաղաքականության արդյունավետության տեսանկյունից և ենթադրում, որ Հայաստանի դերը կարող է առանձին հարց դառնալ Վաշինգտոնի օրակարգում։ Փոքր պետությունների համար այս խնդիրը նոր չէ։ Սառը պատերազմի տարիներին չեզոք եվրոպական երկրները կարողանում էին տնտեսական կապեր պահպանել հակադիր բևեռների հետ այնքան ժամանակ, քանի դեռ վստահելի էին նրանց ֆինանսական համակարգերը, վերահսկելի էին գործարքները և կանխատեսելի՝ կանոնները։ Այսօր նույն հավասարումը դարձել է շատ ավելի խիստ․ բեռի տեղաշարժը, վճարումը, ապահովագրությունը, բանկային փոխանցումն ու ապրանքի ծագումը գրեթե ամբողջությամբ հետագծելի են։ Ժամանակակից սանկցիոն համակարգում աշխարհագրական միջնորդությունն ինքնին առավելություն չէ․ դրա արժեքը որոշվում է ֆինանսական ու առևտրային հոսքերի օրինականությամբ, դրանց հետագծելիությամբ և գործընկերների վստահությունը պահպանելու կարողությամբ։ Հայաստանի համար խնդիրը հարաբերությունների բազմազանությունը պահպանելն է՝ Իրանի հետ անհրաժեշտ կապերը վարելով այնպես, որ դրանք չբերեն արևմտյան ուղղությամբ քաղաքական, ֆինանսական կամ ինստիտուցիոնալ վստահության էրոզիայի։ Իրանը Հայաստանի համար պարզապես հարևան չէ, այլ հարավային տնտեսական ու անվտանգային հասանելիության հիմնարար ուղղություն։ Էներգետիկան, առևտուրը և հաղորդակցությունները տարիների ընթացքում ձևավորել են հարաբերությունների գործնական հենք։ Միաժամանակ ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հետ խորացող կապերը Հայաստանի համար նոր հնարավորություններ են բացում անվտանգության, ներդրումների, տեխնոլոգիաների և ենթակառուցվածքների ոլորտներում։ Այս երկու ուղղությունների համադրումը դառնում է Երևանի արտաքին քաղաքականության ամենաբարդ ռազմավարական հաշվարկներից մեկը։ Այս երկու ուղղություններն այսօր արդեն շոշափում են նույն քաղաքական և տնտեսական տարածքը՝ Հայաստանի համար վերածելով հավասարակշռությունը ոչ թե դիվանագիտական հմտության, այլ ռազմավարական անհրաժեշտության։ TRIPP-ը այս փոփոխության առանցքային հանգույցներից է։ Սյունիքի՝ միջազգային հաղորդակցությունների խաչմերուկ դառնալու հեռանկարը մեծացնում է տարածաշրջանի տնտեսական արժեքը և միաժամանակ քաղաքական նշանակություն հաղորդում յուրաքանչյուր տարանցիկ հոսքի։ Այդ պայմաններում ճանապարհը պարզապես ենթակառուցվածք չէ․ այն դառնում է իրավազորության, մաքսային վերահսկողության, տվյալների կառավարման, ֆինանսական համապատասխանության և արտաքին վստահության ամբողջական համակարգ։ BESA-ի հրապարակման հիմնական նշանակությունն այն է, որ հայ-իրանական հարաբերությունների քննարկումը տեղափոխվում է արդեն ամերիկյան ճնշման քաղաքականության և ռազմավարական ռիսկերի դաշտ։ Հայաստանի համար գլխավոր ռիսկը վստահության կորուստն է։ Մաքսային համակարգերի թափանցիկությունը, ապրանքների ծագման վերահսկումը, ֆինանսական հոսքերի հետագծելիությունը և միջազգային սահմանափակումների պահպանումը կարող են ուղղակիորեն ազդել հայկական տարանցիկ համակարգի նկատմամբ արտաքին գործընկերների վերաբերմունքի վրա։ Հայաստանը փորձում է պահպանել Իրանի հետ կենսական կապերը և միաժամանակ խորացնել հարաբերությունները ԱՄՆ-ի ու Եվրոպայի հետ։ Իրանի շուրջ ճնշման յուրաքանչյուր նոր փուլ այդ համադրությունը դարձնում է ավելի բարդ և ավելի թանկ։ BESA-ի սույն հրապարակումը դեռ քաղաքական որոշում չէ վաղ նախազգուշացում է, որ Հայաստանի աշխարհագրական առավելությունը կարող է արագ վերածվել արտաքին քաղաքական փորձության։ Մեծ քաղաքականության մեջ նման ազդակները հաճախ նախորդում են այն հարցերին, որոնք հետո հայտնվում են պաշտոնական օրակարգերում:
