Պատերազմը ճանապարհներին նոր ռազմավարական կշիռ է տալիս։ 1967-ին Սուեզի ջրանցքի փակումը փոխեց համաշխարհային նավագնացության ուղղությունները, երկարացրեց երթուղիները և նոր արժեք հաղորդեց այլընտրանքային կապուղիներին։ Ճգնաժամի պահին ճանապարհը դառնում է ռազմավարական ռեսուրս՝ որոշելով պետությունների տնտեսական հասանելիությունը, մանևրի ազատությունը և արտաքին կախվածության աստիճանը։ Իրանի շուրջ պատերազմը այդ տրամաբանությունը հասցրել է նաև Հարավային Կովկաս՝ վերագնահատելով տարածաշրջանի ճանապարհների, սահմանների և տարանցիկ հանգույցների ռազմավարական նշանակությունը։ Al Jazeera-ն սեպտեմբերի 27-ին անդրադարձել է Իրանի առևտրային հոսքերի դեպի հյուսիս տեղափոխման գործընթացին՝ ցույց տալով, որ հարավային ծովային ուղիների խաթարումը Թեհրանին ավելի մեծ կախվածության մեջ է դնում հյուսիսային և ցամաքային հաղորդակցություններից։ Հյուսիսային ուղղությունը ևս զերծ չէ խնդիրներից․ Իրանի նավահանգիստների թողունակությունը համեմատաբար փոքր է, Կասպիցի մակարդակի անկումը բարդացնում է լոգիստիկան, իսկ Հարավային Կովկասի հետ լիարժեք երկաթուղային կապի բացակայությունը շարունակում է սահմանափակել տարածաշրջանային տարանցման ներուժը։ Այս նոր աշխարհատնտեսական դասավորության մեջ Հայաստանի ռազմավարական նշանակությունը զգալիորեն աճում է։ Իրանցի հետազոտող Վալի Քալեջին Al Jazeera-ին ասել է, որ Նորդուզի հայ-իրանական անցակետում հերթը հասնում է մինչև 1,800 բեռնատարի, իսկ սահմանը հատելու սպասումը երբեմն ձգվում է մի քանի օր։ Բեռնափոխադրումների աճին միանում են սահմանափակ թողունակությունը, մաքսային ընթացակարգերի դանդաղությունը, ճանապարհային աշխատանքները և ավիացիոն սահմանափակումների հետևանքով ցամաքային սահմաններ տեղափոխված ուղևորահոսքը։ Նորդուզի հերթերը սովորական սահմանային խցանում չեն։ Դրանք ցույց են տալիս Հայաստանի տարածքի աճող արժեքը Իրանի հյուսիսային առևտրային կապերի համար։ Հարավային ուղիների խաթարումը հայկական ուղղությունը աստիճանաբար դարձնում է ավելի կարևոր տարածաշրջանային տնտեսական և ռազմավարական հանգույց։ Այս վերադասավորման մեջ TRIPP-ը ևս ձեռք է բերում նոր աշխարհատնտեսական կշիռ՝ դուրս գալով զուտ տարածաշրջանային հաղորդակցության նախագծի շրջանակից։ Հայ-ամերիկյան պաշտոնական փաստաթղթերը TRIPP-ը ներկայացնում են որպես Հայաստանի ինքնիշխանության և լիակատար իրավազորության ներքո գործող բազմամոդալ հաղորդակցային համակարգ։ Այն կոչված է կապելու Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ, ընդլայնելու անդրկասպյան առևտրի հնարավորությունները և Հայաստանին տալու ավելի մեծ դեր տարածաշրջանային տարանցման կառուցվածքում։ Իրանի հարավային ուղիների խաթարումը TRIPP-ին տալիս է նաև հյուսիսային աշխարհատնտեսական նշանակություն։ Քալեջին Ջուլֆա-Նախիջևան երկաթուղու վերագործարկումը կապում է Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության գործընթացի և TRIPP-ի առաջընթացի հետ՝ ընդգծելով, որ Իրանի ու Հարավային Կովկասի միջև գործող երկաթուղային կապի բացակայությունն արդեն սահմանափակում է առևտրի և տարանցման ընդլայնման հնարավորությունները։ TRIPP-ի ռազմավարական աշխարհագրությունը այսպիսով ընդլայնվում է։ Արևելք–Արևմուտք կապի նախագծից այն կարող է վերածվել նաև Հյուսիս–Հարավ հոսքերի հետ հատվող հանգույցի՝ Հայաստանի տարանցիկ դերին տալով ավելի լայն աշխարհատնտեսական նշանակություն։ Աշխարհագրական առավելությունն արժեք է ստանում միայն ժամանակին նյութականացվելու դեպքում։ Modern Diplomacy-ի սեպտեմբերի 26-ի վերլուծությունը հենց այդ մրցակցության վրա է կենտրոնանում։ Թուրքիան և Ադրբեջանը Կարս–Դիլուջու 224 կիլոմետրանոց երկաթուղու համար հայտարարել են €2.4 միլիարդ ներդրում, որը Նախիջևանը պետք է կապի Թուրքիայի երկաթուղային ցանցին։ Միաժամանակ Միջին միջանցքի շուրջ արդեն ձևավորվում է լայն ենթակառուցվածքային համակարգ՝ Չինաստանի, Ղազախստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի, Թուրքիայի և ԵՄ-ի մասնակցությամբ։ Ընդլայնվում է Ալաթի նավահանգիստը, աճում է Բաքու-Թբիլիսի-Կարս գծի թողունակությունը, ներդրումներ են արվում Կասպից ծովի նավատորմի և թվային կառավարման մեջ։ Մրցակցությունը, հետևաբար, արդեն ընթանում է ոչ միայն երթուղիների, այլ դրանց պատրաստության արագության շուրջ։ Modern Diplomacy-ի եզրահանգումների հիմքում խիստ գործնական աշխարհատնտեսական տրամաբանություն է․ առևտրային հոսքերը հետևում են պատրաստ ենթակառուցվածքին, մրցունակ պայմաններին և արագ ու հուսալի սահմանային ընթացակարգերին։ Միջանցքների մրցակցությունը, ի վերջո, որոշվում է արդյունավետությամբ, ոչ հայտարարությունների քանակով։ Հենց այս գործոններն էլ կորոշեն TRIPP-ի տնտեսական կենսունակությունն ու տարածաշրջանային կշիռը։ Հայաստանի համար խնդիրը մրցունակ հաղորդակցային համակարգի ձևավորումն է՝ երկաթուղի, ավտոմայրուղի, արագ մաքսային կառավարում, թվային տվյալների փոխանակում, կանխատեսելի սակագներ և բարձր թողունակությամբ սահմանային ենթակառուցվածք։ Սեպտեմբերի 14-ի հայ-իրանական պարզեցված մաքսային միջանցքի արձանագրությունը հենց այս տրամաբանության գործնական դրսևորումներից է։ Միջանցքի ռազմավարական կշիռը որոշվում է նրա գործունակությամբ։ Մինչև գործարկումը այն քաղաքական մտադրություն է, իսկ գործարկումից հետո՝ առևտրային հոսքերի, կապիտալի շարժի և տարածաշրջանային հաշվարկների վրա ազդող կառուցվածքային գործոն։ Հայաստանը մոտենում է մի փուլին, երբ աշխարհագրական դիրքը կարող է վերածվել տնտեսական ազդեցության։ Իրանի հյուսիսային ելքերի պահանջարկն աճում է, անդրկասպյան առևտրային ցանցը ընդլայնվում է, Թուրքիան ու Ադրբեջանը զարգացնում են սեփական կապուղիները, իսկ ԵՄ-ն ու Չինաստանը մեծացնում են ներդրումները տարածաշրջանային ենթակառուցվածքներում։ TRIPP-ը պետք է հաստատի իր տեղը արդեն ձևավորվող այս համակարգում։ Սյունիքի դիրքը Հայաստանին տալիս է հազվագյուտ հնարավորություն, սակայն դրա արժեքը որոշվելու է ենթակառուցվածքների պատրաստվածությամբ, թողունակությամբ, կառավարման արդյունավետությամբ և արտաքին դերակատարների վստահությամբ։ Al Jazeera-ի նկարագրած Նորդուզի հերթերն ու Modern Diplomacy-ի ներկայացրած Կարս-Դիլուջու երկաթուղին նույն աշխարհատնտեսական փոփոխության երկու ցուցիչ են։ Առաջինը ցույց է տալիս աճող պահանջարկը, երկրորդը՝ ուժեղացող մրցակցությունը։ Հայաստանի խնդիրը այս մրցակցության մեջ պարզապես ներգրավվելը չէ, այլ անփոխարինելի տարանցիկ հանգույց դառնալը։
