ԵԽԽՎ-ն հրապարակել է Հայաստանի՝ հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունների վերաբերյալ վերջնական զեկույցը։ Փաստաթղթի ամենակարևոր արձանագրումը վերաբերում է ընտրությունների քաղաքական միջավայրին։ Արտաքին ճնշումը զեկույցում ներկայանում է որպես ընտրական միջավայրի կառուցվածքային գործոն՝ տնտեսական լծակների, տեղեկատվական ներգործության և քաղաքական հարկադրանքի համադրությամբ։ Այս արձանագրումը ցույց է տալիս, որ ընտրությունների ազատությունը կախված է նաև պետության՝ արտաքին ճնշումներին դիմակայելու և սեփական քաղաքական ընտրությունը պաշտպանելու կարողությունից։ Առևտրային սահմանափակումները, էներգետիկ ճնշումը, դիվանագիտական ազդակները և տեղեկատվական ու կիբերազդեցության գործիքները զեկույցում դիտարկվում են որպես ընտրողի քաղաքական կամքի վրա արտաքին ներգործության տարբեր մեխանիզմներ։ Ընտրությունների պաշտպանությունը այսօր նշանակում է նաև պաշտպանել քաղաքացիների քաղաքական կամքը արտաքին տնտեսական, տեղեկատվական և քաղաքական ներգործությունից։ ԱԺ ընտրություններին հետևող ԵԽԽՎ դիտորդական առաքելության անդամները դեռ նախընտրական փուլում արձանագրել էին արտաքին միջամտության համակարգային բնույթը՝ առանձնացնելով ապօրինի քաղաքական ֆինանսավորման, կիբերհարձակումների, տնտեսական հարկադրանքի և ընտրական գործընթացի վրա ուղղակի ներգործության ռիսկերը։ Վերջնական զեկույցում շեշտադրումն արդեն առավել կոշտ է։ Ռուսական միջամտությունն ու արտաքին տեղեկատվական գործողությունները բնութագրվում են որպես Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետության համար աննախադեպ ճնշում։ Փաստաթուղթն առանձնացնում է արտահանման սահմանափակումները, էներգետիկ սպառնալիքները, դիվանագիտական ճնշումն ու տեղեկատվական արշավները՝ դրանք ներկայացնելով որպես Հայաստանի ընտրական միջավայրի վրա ներգործության փոխկապակցված գործիքներ։ Արևմտյան պաշտոնյաների աջակցող հայտարարությունները ևս արձանագրվում են, սակայն ռուսական ազդեցությունը ներկայացվում է որպես առավել համակարգված ու հարկադրական։ Այսօր ինքնիշխանության ամենախոցելի կետերը հաճախ երկրի սահմաններում են՝ էներգետիկ կախվածության, արտաքին շուկաների, ֆինանսական հոսքերի և տեղեկատվական միջավայրի մեջ։ Կախվածությունը արտաքին ուժերին հնարավորություն է տալիս տնտեսական, էներգետիկ կամ տեղեկատվական միջոցներով ազդել պետության քաղաքական որոշումների վրա։ Հայաստանի ընտրությունները կարևոր փորձություն են նաև Եվրոպայի համար։ Մոլդովայի օրինակը ցույց տվեց, որ արտաքին միջամտությունը կարող է միաժամանակ գործել փողի, տեղեկատվության, տնտեսական ճնշման և ներքին հակասությունների միջոցով։ Ուստի ընտրությունների պաշտպանությունն այսօր միայն լավ կազմակերպված քվեարկություն չէ։ Այն նաև պետության կարողությունն է՝ դիմակայելու արտաքին ազդեցությանը և պահպանելու քաղաքացիների ազատ ընտրությունը։ Հայաստանի ընտրությունների շնորհիվ արտաքին միջամտության թեման մտավ նաև Հարավային Կովկասի քաղաքական օրակարգ։ Զեկույցը նաև ցույց է տալիս, որ արտաքին ճնշումների կողքին լուրջ հարցեր կան նաև երկրի ներսում։ ԵԽԽՎ-ն արձանագրում է նաև վարչական ռեսուրսի կիրառման վերաբերյալ մտահոգությունները։ Զեկույցը անդրադառնում է նաև քարոզարշավի ֆինանսավորման վերահսկողության թերություններին, Հանրային հեռուստաընկերության աշխատանքի նկատմամբ հարցերին, ընդդիմադիր շրջանակների նկատմամբ քրեական վարույթների շուրջ մտահոգություններին և ԿԸՀ մի շարք որոշումների հիմնավորվածության շուրջ հարցերին։ Առանձնապես զգայուն էր երեք տեղամասերի արդյունքների չեղարկումը, քանի որ այն կարող էր անմիջապես ազդել խորհրդարանական ներկայացվածության վրա։ Զեկույցի ուժը հենց հավասարակշռված գնահատականի մեջ է։ Այն փաստում է, որ ընտրությունները անցել են խաղաղ և կազմակերպված, իսկ արտաքին ճնշումները չեն կանխորոշել արդյունքը։ Այսինքն՝ համակարգը դիմացել է ճնշմանը։ ԵԽԽՎ-ն միաժամանակ հիշեցնում է, որ ընտրությունների դրական գնահատականը չի վերացնում հայաստանյան ներհամակարգային թերությունները։ Միջազգային դիտորդների գնահատականները Հայաստանի համար երկար տարիներ առանձնահատուկ նշանակություն են ունեցել։ Երբ ընտրությունների նկատմամբ վստահությունը ծայրաստիճան ցածր էր, միջազգային դիտորդների գնահատականները հասարակության ու ընդդիմության համար հաճախ դառնում էին կարևոր արտաքին չափանիշ։ Դրանք ցույց էին տալիս, որ ընտրական գործընթացի նկատմամբ կասկածները միայն ներքին քաղաքական տարաձայնություն չեն, այլ խնդիր, որն արձանագրվում է նաև միջազգային մակարդակում։ Այսօր միջազգային դիտորդների գնահատականները կարևոր են, բայց քաղաքական համակարգի կայունության մասին ավելի շատ բան ասում է հասարակության վերաբերմունքը ընտրությունների արդյունքներին։ Ընտրություններից հետո զանգվածային բողոքներ չկան, արդյունքների ամփոփումը չի դարձել երկարատև քաղաքական ճգնաժամի պատճառ, իսկ քաղաքական պայքարը շարունակվում է ինստիտուցիոնալ դաշտում։ Սա կարևոր փոփոխություն է։ Ընտրությունների լեգիտիմությունը չափվում է նաև նրանով, թե հասարակությունը որքանով է ընդունում արդյունքը և պատրաստ քաղաքական մրցակցությունը շարունակել գործող իրավակարգի շրջանակում։ Ամենակարևոր հետևությունն արտաքին քաղաքական է։ Հետխորհրդային տարածքում ազդեցությունը երկար տարիներ պահվել է կախվածությունների միջոցով՝ անվտանգություն, էներգետիկա, շուկաներ, հաղորդակցություններ։ Այդ կախվածությունները տնտեսական կապեր չէին միայն․ դրանք նաև քաղաքական ազդեցության միջոցներ էին։ 2026-ի հայկական ընտրությունները ցույց տվեցին այդ կապիտալի կիրառման սահմանները։ 2026-ի ընտրությունները ցույց տվեցին, որ արտաքին կախվածությունը կարող է արագ վերածվել քաղաքական ճնշման։ Ուստի շուկաների բազմազանեցումը, էներգետիկ անվտանգության ամրապնդումը և տեղեկատվական դաշտի պաշտպանությունը արդեն պետության անկախության գործնական հիմքեր են։ Որքան ամուր են այդ հիմքերը, այնքան դժվար է դրսից ազդել երկրի քաղաքական որոշումների վրա։ Այստեղ է զեկույցի հիմնական քաղաքական իմաստը։ Փոքր պետության ինքնիշխանությունը միայն սահմանների վերահսկողությունը չէ։ Այն նաև սեփական քաղաքական որոշումները արտաքին ճնշումից պաշտպանելու կարողությունն է։ Հայաստանի հիմնական խնդիրը արտաքին միջամտության հնարավորությունը նվազեցնելն է։ Դրա համար պետք է սահմանափակել այն կախվածությունները, որոնք կարող են վերածվել ճնշման գործիքների, և ամրացնել ժողովրդավարական ինստիտուտները, որպեսզի երկրի քաղաքական ընտրությունը մնա քաղաքացիների ձեռքում։ Արտաքին միջամտությանը դիմակայելու հիմնական ուժը պետության ներքին կայունությունն է։ Այդ դիմակայունության հիմքը վստահելի ընտրական համակարգն է, տնտեսական և էներգետիկ անկախության ավելի մեծ աստիճանը, անկախ մեդիան և տեղեկացված հասարակությունը։ Այս հիմքերի ամրությունը նվազեցնում է արտաքին ուժերի հնարավորությունը՝ ճնշումը քաղաքական ազդեցության վերածելու։
