Երեկ «Ռոսատոմի» գլխավոր տնօրեն Ալեքսեյ Լիխաչովը Վլադիմիր Պուտինին հայտնել է, որ կորպորացիան Հայաստանի հետ աշխատում է «Նաիրիտ» նախագծի շուրջ։ Նույն զրույցում նա անդրադարձել է նաև Հայկական ատոմակայանին՝ ընդգծելով գործող էներգաբլոկի շահագործման ժամկետի երկարաձգման աշխատանքները։ Այս երկու թեմաների համատեղ հիշատակումը կարևոր է, քանի որ երկուսն էլ առնչվում են Հայաստանի խորհրդային արդյունաբերական և էներգետիկ ժառանգության ապագային։ Այս երկու թեմաների համատեղ հիշատակումը պատահական մանրուք չէ։ «Նաիրիտը» խորհրդային Հայաստանի խոշոր արդյունաբերական կենտրոններից էր և քլորոպրենային կաուչուկի կարևոր արտադրող։ Գործարանը վերջնականապես դադարեցրեց աշխատանքը 2010-ին, իսկ 2016-ին սնանկ ճանաչվեց։ Դրանից հետո տարածքում մնացին մեծ քանակի վտանգավոր քիմիական նյութեր, հին ենթակառուցվածքներ և տարիներով չլուծված բնապահպանական խնդիրներ։ Ռուսական մասնագիտական աղբյուրները նախկինում նշել են շուրջ 13 հազար տոննա վտանգավոր թափոնների առկայության մասին։ Հայտնի է, որ 2022-23 թվականներին հայկական կողմը դիմել էր կորպորացիային՝ ուսումնասիրելու «Նաիրիտի» և «Վանաձոր-Քիմպրոմի» տարածքներում կուտակված բնապահպանական վնասի վերացման հնարավորությունները։ Ռուս մասնագետները հետագայում այցելել էին երկու գործարաններ, իսկ հիմնական աշխատանքը կենտրոնացել էր «Նաիրիտի» վրա։ 2023-ի մայիսին Նիկոլ Փաշինյանն ու Ալեքսեյ Լիխաչովը արդեն պաշտոնապես քննարկում էին «Նաիրիտի» վտանգավոր թափոնների վնասազերծման հարցը։ Հետագայում ռուսական կողմը հայտնել էր, որ կատարել է թափոնների նախնական գույքագրում և Հայաստանի կառավարությանը ներկայացրել տարածքի մաքրման ու հետագա օգտագործման նախնական տարբերակներ։ Այդ ընթացքում Հայաստանը սկսել է նաև Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ NATURE ծրագիրը։ 2025-ին դրա նախապատրաստման համար տրամադրվել է 1.5 միլիոն դոլարի դրամաշնորհ, իսկ 2026-ին արդեն մեկնարկել են ուսումնասիրություններ՝ պարզելու գործարանում մնացած վտանգավոր նյութերի կազմը, մշակելու դրանց վնասազերծման տարբերակներ և գնահատելու տարածքի մաքրման ու վերականգնման հնարավորությունները։ Ծրագրի նպատակը «Նաիրիտի» տարածքը անվտանգ դարձնելն է և հետագայում այն կրկին տնտեսական օգտագործման վերադարձնելը։ Այստեղ հիմնական հարցը «Ռոսատոմի» հնարավոր դերն է։ Հայաստանը արդեն ունի Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ գործող ծրագիր, իսկ ռուսական կորպորացիայի մասնակցության ձևաչափը դեռ հստակ չէ։ «Ռոսատոմի» հնարավոր մասնակցությունը կարող է ընդգրկել ինչպես տեխնիկական խորհրդատվություն և վտանգավոր նյութերի վնասազերծում, այնպես էլ տարածքի վերականգնման ավելի լայն աշխատանքներ։ Կորպորացիան նման նախագծերի փորձ ունի Ռուսաստանում, և այդ փորձը նախկինում արդեն ներկայացվել է հայկական կողմին։ Այս պահին հրապարակային որևէ տվյալ չկա, որ քննարկվում է «Նաիրիտի» կաուչուկի արտադրության վերագործարկումը։ Խոսքը տարածքի մաքրման, վտանգավոր թափոնների վնասազերծման և կուտակված բնապահպանական վնասի վերացման մասին է։ Սակայն «Նաիրիտի» թեման միայն բնապահպանական չէ։ Այն նաև վերաբերում է Ռուսաստանի տեխնոլոգիական ներկայությանը Հայաստանում։ Այդ ներկայության ամենակարևոր ոլորտը շարունակում է մնալ ատոմային էներգետիկան, հատկապես այն փուլում, երբ Երևանը փորձում է ավելի լայն ընտրություն ունենալ արտաքին տնտեսական և տեխնոլոգիական գործընկերների միջև։ «Ռոսատոմը» շարունակում է մասնակցել գործող Հայկական ԱԷԿ-ի շահագործման ժամկետի երկարաձգմանը մինչև 2036 թվականը։ Միաժամանակ Հայաստանը նոր ատոմակայանի շուրջ բանակցում է ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի, Չինաստանի և Հարավային Կորեայի հետ։ Սեպտեմբերի 23-ին Նիկոլ Փաշինյանը կրկին հաստատեց այդ հինգ ուղղությունները։ Հայաստանի կառավարությունը մինչև վերջերս նախապատվություն էր տալիս մոդուլային կայանի գաղափարին։ Ռուսաստանը մինչդեռ առաջարկում է մեծ հզորության կայանի տարբերակ։ Ռուսաստանը փորձում է պահպանել իր տեխնոլոգիական դիրքերը Հայաստանի ռազմավարական ոլորտներում։ ԱԷԿ-ի շահագործման երկարաձգումը, միջուկային ոլորտի մասնագիտական կապերը, վառելիքի ու սպասարկման համակարգը, իսկ այժմ նաև «Նաիրիտի» թեման այդ ներկայության մասերն են։ Հայաստանի համար հիմնական հարցը այլ է՝ ինչ կախվածություններ է երկիրը պատրաստ պահպանել, և ինչ նոր տեխնոլոգիական ու էներգետիկ կապեր է ուզում կառուցել առաջիկա տասնամյակների համար։ «Նաիրիտը» կարող է դառնալ գործնական համագործակցության օրինակ, եթե առաջարկվող լուծումները լինեն անվտանգ, արդյունավետ և համադրելի Համաշխարհային բանկի ծրագրի հետ։ Այս դեպքում որոշիչը պետք է լինի մասնագիտական արդյունքը։ Բայց դրա համար անհրաժեշտ է ամբողջական թափանցիկություն՝ ով է պատվիրատուն, ով է ֆինանսավորում աշխատանքները, ինչ դեր է ստանձնում «Ռոսատոմը», ինչպես է ծրագիրը կապվում NATURE նախաձեռնության հետ և ինչ ապագա է նախատեսվում մաքրված տարածքի համար։ Հենց այս հարցերի պատասխանները ցույց կտան, թե Լիխաչովի հայտարարության տակ ինչ ծավալի և ինչ բնույթի ծրագիր է ձևավորվում։ «Նաիրիտը» խորհրդային արդյունաբերական ժառանգության ծանր մնացորդներից է, իսկ Հայկական ԱԷԿ-ը՝ նույն ժամանակաշրջանից մնացած ռազմավարական ենթակառուցվածք։ Առաջինի հարցը տարածքի անվտանգ վերականգնումն է, երկրորդինը՝ ապագա էներգետիկ տեխնոլոգիայի ընտրությունը։ Այս երկու թեմաները միավորվում են ավելի մեծ հարցի շուրջ՝ Հայաստանը ինչպես է դուրս գալիս հին տեխնոլոգիական կախվածություններից և ինչ չափով է ինքնուրույն ձևավորում հաջորդ տասնամյակների արդյունաբերական ու էներգետիկ համակարգը։ Վերջնական ընտրությունը պետք է հիմնվի անվտանգության, արժեքի, տեխնոլոգիական որակի, ֆինանսավորման պայմանների և Հայաստանի երկարաժամկետ շահերի համադրման վրա։
