ԱՄՆ նախկին բարձրաստիճան դիվանագետ, ԵԱՀՄ Մինսկի խմբում ԱՄՆ համանախագահ Ֆիլիպ Ռիքերը առաջարկում է Հարավային Կովկասն ու Կենտրոնական Ասիան դիտարկել որպես մեկ փոխկապակցված աշխարհատնտեսական տարածք։ Նրա շեշտադրումները երեքն են՝ ինքնիշխանություն, կապակցվածություն և տնտեսական զարգացում տրանսպորտային միջանցքների շուրջ։ Ամենակարևոր միտքն այստեղ ճանապարհի դերի վերաիմաստավորումն է։ Միջանցքի արժեքը որոշվում է ոչ միայն բեռների հոսքով, այլ նաև այն տնտեսությամբ, որը ձևավորվում է դրա շուրջ՝ ներդրումներով, արտադրությամբ, ծառայություններով և նոր տնտեսական կենտրոններով։ Ռիքերն այսօր պաշտոնյա չէ, սակայն նրա առաջարկած մոտեցումը համընկնում է տարածաշրջանում արդեն ձևավորվող ավելի լայն քաղաքականության հետ։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնի պայմանավորվածությունները տարածաշրջանային հաղորդակցությունների զարգացումը դուրս բերեցին սոսկ տարանցման շրջանակից և դրեցին ավելի լայն տնտեսական օրակարգի մեջ՝ առևտրի, էներգետիկայի, ենթակառուցվածքների ու տեխնոլոգիական զարգացման կողքին։ Նույն տրամաբանությունը արևմտյան ծրագրերում ձևավորվել էր ավելի վաղ։ Տրանսպորտային կապերը դիտարկվում էին ոչ միայն որպես տեղաշարժի միջոց, այլ որպես տնտեսական զարգացման հիմք՝ նոր արտադրության, թվային ենթակառուցվածքների, կանաչ էներգիայի և մասնավոր կապիտալի ներգրավման համար։ Տարածաշրջանի նշանակությունն աստիճանաբար փոխվում է։ Հարավային Կովկասը սկսում է ընկալվել որպես տնտեսական նոր տարածք, որի արժեքը ձևավորվում է ճանապարհների շուրջ ստեղծվող արտադրությամբ, ներդրումներով, ծառայություններով և նոր բիզնես կապերով։ Այս պատկերացումը Հարավային Կովկասին տալիս է նոր տնտեսական դեր։ Տարածաշրջանը երկար ժամանակ ընկալվել է հիմնականում որպես տարանցիկ ուղի՝ էներգակիրների և բեռների համար։ Այժմ այն կարող է դառնալ արտադրության, լոգիստիկայի, ներդրումների և տարածաշրջանային արժեշղթաների հանգույց։ Կարևոր է արդեն ոչ միայն անցնող բեռների ծավալը, այլ այն տնտեսական գործունեությունը, որը մնում է տարածաշրջանում՝ նոր ձեռնարկությունների, ծառայությունների, կապիտալի և աշխատատեղերի տեսքով։ Երկաթուղին ինքնին տնտեսական զարգացում չի ապահովում։ Դրա արժեքը մեծանում է լոգիստիկ կենտրոնների, արդյունաբերական գոտիների, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքների, արդյունավետ մաքսային համակարգի, ֆինանսական ծառայությունների ու ներդրումների հետ միասին։ Այդ ամբողջ համակարգում ճանապարհը դառնում է տնտեսական աճի հենարան։ Համաշխարհային բանկի վերջին գնահատականը ցույց է տալիս այս հնարավորության մասշտաբը։ Տրանսկասպյան միջանցքի շուրջ անհրաժեշտ ներդրումներն ու բարեփոխումները մինչև 2040 թվականը կարող են ավելի քան եռապատկել առևտրի ծավալը, կիսով չափ կրճատել փոխադրման ժամանակը, շուրջ 3.3 տոկոսով ավելացնել միջանցքի երկրների համախառն արդյունքը և ստեղծել մոտ երկու միլիոն նոր աշխատատեղ։ Այդ տնտեսական տարածքի մեջ ներառվում է նաև Հայաստանը։ Հայաստանի համար Ռիքերի խոսքի հիմնական ուղերձը սա է։ TRIPP-ի նշանակությունը չի սահմանափակվում տրանսպորտային հաղորդակցության ստեղծմամբ ։ Իր ամբողջ արժեքը նախագիծը կստանա այն դեպքում, երբ Սյունիքում դրա շուրջ ձևավորվի նոր տնտեսական միջավայր՝ արտադրություն, լոգիստիկա, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքներ, վերամշակում ու արտահանման կապեր։ Այդ դեպքում Հայաստանի հարավը կարող է ստանալ նոր աշխարհատնտեսական նշանակություն։ Սյունիքը կդառնա Կենտրոնական Ասիան, Կասպից տարածաշրջանը և եվրոպական շուկաները կապող տնտեսական շղթայի մաս։ Դա կբարձրացնի Հայաստանի կարևորությունը նաև ներդրողների համար՝ երկիրը դարձնելով ոչ միայն տարանցման ուղի, այլ նոր արտադրության, լոգիստիկայի և կապիտալի տեղակայման հարթակ։ Փոքր պետության համար տարբերությունը հիմնարար է։ Տարանցումը սահմանափակ եկամուտ է թողնում, իսկ արտադրական ու լոգիստիկ հանգույցը երկրում պահում է կապիտալը, տեխնոլոգիան, ծառայություններն ու աշխատատեղերը։ Ճանապարհի իրական տնտեսական արժեքը ստեղծվում է այն ժամանակ, երբ դրա շուրջ ձևավորվում են ձեռնարկություններ, նոր բիզնեսներ և երկարաժամկետ տնտեսական կյանք։ Այս հարցը նաև ինքնիշխանության մասին է։ Շուկաների, ճանապարհների և ներդրումային աղբյուրների բազմազանությունը պետությանը տալիս է ավելի մեծ ընտրության հնարավորություն։ Հայաստանի համար նոր հաղորդակցությունները հենց այդ պատճառով միայն տնտեսական նախագիծ չեն։ Դրանք կարող են նվազեցնել մեկ ուղղությունից կախվածությունը, ընդլայնել արտաքին կապերը և մեծացնել երկրի քաղաքական ինքնուրույնությունը։ Կենտրոնական Ասիայի աճող նշանակությունը այս գործընթացին ավելի մեծ կշիռ է տալիս։ Ղազախստանը, Ուզբեկստանը և տարածաշրջանի մյուս երկրները փորձում են բազմազանեցնել արտահանման ուղիները և ավելի ուղիղ կապ ստանալ արևմտյան շուկաների հետ։ Եվրոպան մեծացնում է հետաքրքրությունը Տրանսկասպյան երթուղիների նկատմամբ, Թուրքիան զարգացնում է սեփական ենթակառուցվածքները՝ այդ հոսքերի կարևոր արևմտյան հանգույց դառնալու համար, իսկ Ադրբեջանը խորացնում է տնտեսական կապերը Կասպից ծովի մյուս ափի երկրների հետ։ CAMCA՝ Կենտրոնական Ասիա-Մոնղոլիա-Կովկաս-Աֆղանստան տարածաշրջանային ֆորումում արդեն քննարկվում է Ադրբեջանի և Կենտրոնական Ասիայի միջև առևտուրը մինչև 20 միլիարդ դոլարի հասցնելու և համատեղ արտադրական ծրագրեր զարգացնելու նպատակը։ Այս ամենը ցույց է տալիս, որ Կասպից ծովից դեպի Հարավային Կովկաս ձգվող տարածքը աստիճանաբար ձևավորվում է որպես ավելի լայն տնտեսական շղթա, և Հայաստանի հարցն արդեն այդ շղթայում սեփական տեղը ձևավորելն է։ Հայաստանին այս գործընթացում անհրաժեշտ է սեփական տնտեսական օրակարգը։ TRIPP-ի հաջողությունը չպետք է չափվի միայն առաջին գնացքով կամ տարանցիկ բեռների ծավալով։ Ավելի կարևոր է այն, ինչ կմնա Հայաստանում՝ Սյունիքում ստեղծված աշխատատեղերը, նոր ձեռնարկությունները, լոգիստիկ ու արտադրական հզորությունները, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքները, մասնավոր կապիտալը և հայկական արտադրանքի մուտքը Կենտրոնական Ասիայի շուկաներ։ Նախագծի իրական արժեքը կերևա այն ժամանակ, երբ ճանապարհը սկսի աճեցնել Հայաստանի սեփական տնտեսությունը։ Այս տրամաբանությունը նոր իմաստ է տալիս նաև խաղաղությանը։ Բաց սահմաններն ու հաղորդակցությունները տնտեսական արժեք են ստեղծում այն ժամանակ, երբ դրանց հետևից գալիս են ներդրումներ, արտադրական կապեր և փոխադարձ շահեր։ Այդպիսի տնտեսությունը խաղաղությանը տալիս է ավելի ամուր հիմք։ Ճանապարհը այստեղ միայն առաջին քայլն է․ երկարաժամկետ կայունությունը ձևավորվում է այն տնտեսական կապերով, որոնք ժամանակի ընթացքում դժվարացնում են վերադարձը հակամարտության։ Հարյուրամյակներ շարունակ Հայաստանը գտնվել է Արևելքն ու Արևմուտքը կապող ճանապարհների վրա։ Աշխարհագրությունը հաճախ առավելություն է համարվել, երբեմն նաև դարձել է մեծ ուժերի մրցակցության պատճառ։ Այս անգամ խնդիրը աշխարհագրությունն օգտագործելու կարողությունն է։ Հայաստանի հնարավորությունը ճանապարհի երկիր լինելուց տնտեսական հանգույց դառնալն է։ TRIPP-ի ռազմավարական արժեքը հենց այստեղ է։ Տարանցիկ բեռը սահմանափակ եկամուտ է տալիս, իսկ Հայաստանում ստեղծված արտադրությունը, կապիտալը, տեխնոլոգիան և աշխատատեղերը ձևավորում են երկարաժամկետ տնտեսական կարողություն։ Նախագծի հաջողությունը պետք է չափել հենց այդ արդյունքով։
