Հարավային Կովկասի անվտանգության հին համակարգը արագ կորցնում է իր նախկին նշանակությունը։ Ռուսաստանի ազդեցությունը նվազել է, Հայաստանը սառեցրել է մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, իսկ Ադրբեջանը խորացնում է ռազմական կապերը Թուրքիայի և ՆԱՏՕ-ի հետ։ Երկու երկրներն էլ ավելի ակտիվ են աշխատում արևմտյան կառույցների հետ։ Սակայն ՆԱՏՕ-ի հետ նոր ծրագրերը կանգ են առել դաշինքի ներսում՝ Ֆրանսիայի և Թուրքիայի հակասությունների պատճառով։ Հեղինակավոր Politico-ն հրապարակել է հոդված, ըստ որի Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ ՆԱՏՕ-ի նոր գործընկերության ծրագրերի հաստատումը արդեն ավելի քան մեկ տարի է ձգձգվում Ֆրանսիայի և Թուրքիայի միջև տարաձայնությունների պատճառով։ Ֆրանսիան արգելափակել է Ադրբեջանի ծրագրի հաստատումը Բաքվի հետ երկկողմ հակասությունների և Ֆրանսիայի քաղաքացու բանտարկության պատճառով։ Թուրքիան իր հերթին կանգնեցրել է Հայաստանի ծրագրի առաջխաղացումը։ Արդյունքում ՆԱՏՕ-ի քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում կախված է հենց դաշինքի ներսում մրցակցող ազգային շահերից։ Խնդիրն այլևս երկու ծրագրի ձգձգումը չէ՝ այն ցույց է տալիս, թե որքան պատրաստ է ՆԱՏՕ-ն ընդհանուր քաղաքականություն վարել Հարավային Կովկասում այն կարևոր հանգրվանում, երբ տարածաշրջանի անվտանգության կառուցվածքը արագ փոխվում է և ազդեցության նոր կենտրոններ են ձևավորվում։ Խնդիրը շատ ավելի խորն է, քան ծրագրերի տեխնիկական համաձայնեցումը։ Այն բացահայտում է ՆԱՏՕ-ի գործընկերային քաղաքականության հիմնական թույլ կողմը։ ՆԱՏՕ-ն փորձում է խորացնել իր ներկայությունը Հարավային Կովկասում, սակայն դաշինքի ներսում առկա երկկողմ տարաձայնությունները կարող են դանդաղեցնել նույնիսկ այն համագործակցությունը, որի շուրջ հիմնական համաձայնությունը արդեն ձևավորված է։ Այստեղ արդեն հարցը ՆԱՏՕ-ի ազդեցությունից ավելի լայն է։ Խոսքը դաշինքի կարողության մասին է՝ պահպանելու միասնական և հետևողական քաղաքականություն Հարավային Կովկասում։ Անհատականացված գործընկերության ծրագրերը՝ ITPP-ները ՆԱՏՕ-ն դիտարկում է որպես գործընկեր երկրների հետ հարաբերությունների հիմնական ռազմավարական շրջանակ։ Դրանց միջոցով սահմանվում են պաշտպանական պլանավորման, ռազմական կրթության, փոխգործունակության, կիբերանվտանգության և հիբրիդային սպառնալիքներին հակազդելու հիմնական ուղղությունները։ Ադրբեջանի հետ ՆԱՏՕ-ի համագործակցությունն արդեն ներառում է ռազմական փոխգործակցություն, պաշտպանական կրթություն և հիբրիդային սպառնալիքներին հակազդելու ծրագրեր։ Հայաստանի դեպքում գործընկերությունն ավելի վաղուց է ձևավորվել։ Հայաստանը մասնակցում է Կոսովոյի խաղաղապահ առաքելությանը և համագործակցում պաշտպանական բարեփոխումների, ռազմական կրթության ու պատրաստության ուղղություններով։ Այսինքն՝ երկու երկրների դեպքում էլ խոսքը նոր կապեր ստեղծելու մասին չէ, այլ արդեն գործող համագործակցությունը ավելի բարձր մակարդակի հասցնելու մասին։ Հայաստանի համար այս ձգձգումն ավելի մեծ նշանակություն ունի։ Երևանը վերանայում է իր անվտանգության քաղաքականությունը, քանի որ ռուսական համակարգի նկատմամբ վստահությունը զգալիորեն նվազել է, իսկ ՀԱՊԿ-ի հետ հարաբերությունները սառեցված են։ Արդյունքում Հայաստանը հայտնվել է անցումային փուլում՝ հին անվտանգության հենարանը կորցրել է նախկին կշիռը, իսկ նոր համակարգը դեռ ձևավորման մեջ է։ Այս պայմաններում ՆԱՏՕ-ի հետ նույնիսկ սահմանափակ առաջընթացը դառնում է կարևոր քաղաքական ազդակ Հայաստանի արտաքին անվտանգության նոր ուղղության մասին։ Հայաստանի ՆԱՏՕ-ին անդամակցության հարց այս պահին օրակարգում չկա, անհատական գործընկերության ծրագիրն էլ այդ օրակարգին չի ծառայում։ Դրա արժեքը գործնական համագործակցության խորացման մեջ է։ Այն կարող է բարելավել ռազմական կրթությունը, պաշտպանական պլանավորումը, բանակների փոխգործակցությունը և կապերը ՆԱՏՕ-ի կառույցների հետ։ Հայաստանի համար սա պաշտպանական համակարգը աստիճանաբար արդիականացնելու և արտաքին անվտանգության կապերը ավելի բազմազան դարձնելու գործիք է։ Այդ պատճառով՝ Թուրքիայի վետոն Հայաստանի համար ավելի լայն քաղաքական նշանակություն ունի։ Անկարան Հայաստանի հետ ՆԱՏՕ-ի համագործակցության հարցում առաջնորդվում է նաև Ադրբեջանի հետ իր ռազմավարական կապերով։ Այդպիսով Երևանի և դաշինքի հարաբերությունների առաջընթացը կախված է դառնում ավելի լայն թուրք-ադրբեջանական օրակարգից։ Ֆրանսիայի դիրքորոշումը նույն խնդրի մյուս կողմն է ցույց տալիս։ Փարիզի և Բաքվի միջև վերջին տարիներին կուտակված հակասությունները տեղափոխվել են նաև ՆԱՏՕ-ի գործընկերային օրակարգ։ Եթե այդ հարաբերությունները մեղմանան, կարող է բացվել Ադրբեջանի ITPP-ի հաստատման ճանապարհը։ Լեհաստանի Արևելյան հետազոտությունների կենտրոնն էլ նշում է, որ այդ ծրագրի առաջընթացը կարող է մեծացնել ՆԱՏՕ-ի դերակատարումը ամբողջ Հարավային Կովկասում։ Խնդիրը առանձին ծրագրերի ճակատագիրը չէ։ Խոսքը Հարավային Կովկասում բացված ռազմավարական հնարավորության և այդ հնարավորությունը օգտագործելու ՆԱՏՕ-ի պատրաստակամության մասին է։ Ռուսաստանի ազդեցության նվազումը փոխում է տարածաշրջանի ուժային հավասարակշռությունը։ Հայաստանը և Ադրբեջանը վերանայում են արտաքին կապերը, նոր հաղորդակցային ծրագրերը վերաձևում են տնտեսական շահերը, իսկ խաղաղության գործընթացը փոխում է անվտանգության օրակարգը։ Այս պայմաններում ՆԱՏՕ-ի երկարամյա հայտարարությունները տարածաշրջանի պետությունների ինքնիշխան ընտրության մասին արդեն պետք է ստանան գործնական բովանդակություն։ Ազդեցությունը հայտարարություններով չի ամրապնդվում՝ դրա համար պետք են նաև արագ և հետևողական որոշումներ։ Երբ գործընկեր պետությունը փոխում է իր անվտանգային կողմնորոշումը և պատրաստ է խորացնել համագործակցությունը, երկար ձգվող անորոշությունը սկսում է թուլացնել նաև Արևմուտքի վստահելիությունը։ Հարավային Կովկասում ազատված ազդեցության տարածքը երկար դատարկ չի մնա՝ այն արագ կզբաղեցնեն տարածաշրջանային ուժերը, երկկողմ ռազմական կապերը և այլ անվտանգության ձևաչափեր։ Ֆրանսիայի և Թուրքիայի տարաձայնությունը ՆԱՏՕ-ի ավելի լայն խնդրի մասին է խոսում։ Դաշինքը փորձում է մեծացնել իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում, բայց ներքին տարաձայնությունները խանգարում են արագ ու միասնական գործել։ Իսկ տարածաշրջանում փոփոխությունները չեն սպասում ՆԱՏՕ-ի ներսում համաձայնության ձևավորմանը։ Հայաստանի համար կարևոր եզրակացությունն այն է, որ անվտանգության նոր համակարգը պետք է հենվի նաև սեփական կարողությունների վրա։ ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցությունը կարող է ընդլայնել Հայաստանի հնարավորությունները, սակայն երկարաժամկետ կայունությունը կախված է ուժեղ պաշտպանական համակարգից, տարբեր գործընկերների հետ հավասարակշռված կապերից և հետևողական արտաքին քաղաքականությունից։ Հարավային Կովկասում ձևավորվում է ազդեցության նոր հավասարակշռություն։ Ռուսաստանի դիրքերը թուլացել են, Թուրքիան մեծացնում է իր դերակատարումը, Եվրոպան փորձում է ամրապնդել ներկայությունը։ ՆԱՏՕ-ի համար սա հնարավորություն է ավելի հաստատուն տեղ զբաղեցնելու տարածաշրջանի անվտանգության նոր համակարգում։ Այժմ հիմնական հարցը ծրագրերի մանրամասները չեն։ Կարևոր է, թե ՆԱՏՕ-ն կկարողանա՞ ժամանակին ներգրավվել և իր ազդեցությունն ամրապնդել ձևավորվող անվտանգային համակարգում, թե տարածաշրջանի նոր հավասարակշռությունը կձևավորվի առանց դաշինքի էական դերակատարության։
