Հայաստան-Ադրբեջան կարգավորումը առաջ է գնում, բայց պատերազմի թողած ամենածանր հարցերը դեռ բաց են։ Քննարկվում են ճանապարհներ, տնտեսական ծրագրեր, տարածաշրջանային նոր կապեր, մինչդեռ Բաքվում գերեվարված մեր հայրենակիցների հարցը, ի շարս շատ այլ հարցերի, շարունակում է մնալ չլուծված։ Սա միայն մարդասիրական խնդիր չէ։ Սա խաղաղության որակի հարց է։ Կարգավորումը դժվար է ամուր համարել, քանի դեռ մարդկանց ճակատագրերը մնում են անորոշ, իսկ պատերազմի իրավական ու մարդկային հետևանքները՝ չփակված։ Հենց այստեղ է երևում խաղաղության իրական խորությունը՝ որքանով են կողմերը պատրաստ ոչ միայն պայմանավորվել ապագայի մասին, այլև պատասխանատու ձևով լուծել անցյալից մնացած ամենացավոտ հարցերը։ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 81-րդ նստաշրջանի Երրորդ կոմիտեում Հայաստանի մշտական ներկայացուցիչ Պարույր Հովհաննիսյանի ելույթն այդ պատճառով սովորական դիվանագիտական հայտարարություն չէր։ Նա ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների համակարգի ամրապնդման ընդհանուր օրակարգի մեջ հիշեցրեց 19 հայերի շարունակվող կալանքի, անհետ կորածների ճակատագրի և բռնի անհետացումների հարցերը։ Հայաստանի ներկայացուցիչը նաև այդ խնդիրների լուծումը կապեց խաղաղության, վստահության և հաշտեցման հետ։ Սա կարևոր շեշտադրում է։ Հարաբերությունների կարգավորումը չի վերացնում մարդու իրավունքների օրակարգը։ Խաղաղության փաստաթուղթը չի կարող ինքն իրեն փակել պատերազմի թողած մարդկային հարցերը։ Նոր հարաբերությունների վստահելիությունը չափվում է նաև նրանով, թե ինչ է կատարվում կալանավորների, անհետ կորածների, զոհվածների աճյունների և նրանց ընտանիքների հետ։ Եվրոպայի հետպատերազմյան փորձը ցույց տվեց, որ կայուն խաղաղությունը կառուցվում է նաև նման հարցերի լուծմամբ։ Մարդկանց վերադարձը, անհետ կորածների որոնումը, գերեզմանների բացահայտումը և ընտանիքներին ճշգրիտ տեղեկություն տալը պարզապես մարդասիրական քայլեր չէին։ Դրանք վստահության վերականգնման և նոր քաղաքական կարգի անհրաժեշտ հիմքերից էին։ Բաքվի բանտերից վերջին ամիսներին հասնող տեղեկությունները այս խնդրին մարդկային դեմք են տալիս։ Դավիթ Բաբայանը հոկտեմբերի 1-ին փոխանցված ձայնային հաղորդագրության մեջ հայտնել էր, որ կալանավորվածներին սեպտեմբերի 18-ին տրամադրվել է վերաքննիչ դատարանի որոշման էլեկտրոնային տարբերակը՝ ընդհանուր 47 հատորով։ Նրա խոսքով՝ փաստաթղթերում բացակայել են ստորագրություններն ու պաշտոնական նշումները։ Խնդիրը ծանրանում է Ադրբեջանի ներքին միջավայրի պատճառով։ Human Rights Watch-ը 2026-ին արձանագրում է անկախ լրատվամիջոցների, ընդդիմախոսների և քաղաքացիական հասարակության նկատմամբ ճնշումների խորացում։ Հուլիսին Toplum TV-ի գործով ինը լրագրողներ, մեդիա աշխատողներ և քաղաքացիական ակտիվիստներ դատապարտվեցին 12-ից 15 տարվա ազատազրկման։ Սեպտեմբերին ընտրությունների մոնիթորինգով զբաղվող հայտնի իրավապաշտպան Անար Մամեդլին դատապարտվեց 13 տարվա ազատազրկման այն դատավարությունից հետո, որը կազմակերպությունը բնութագրում է լուրջ ընթացակարգային խախտումներով։ Freedom House-ի 2026 թվականի զեկույցում Ադրբեջանը ստացել է 6 միավոր 100-ից և դասակարգվել է «Ոչ ազատ»։ Այս ընդհանուր միջավայրը անխուսափելիորեն ազդում է նաև գերեվարված մեր հայրենակիցների գործերի նկատմամբ վստահության վրա։ Այդ գործերը չեն քննվում իրավական չեզոք միջավայրում։ Դրանք ընթանում են մի համակարգում, որի դատական անկախության, խոսքի ազատության և քաղաքական զգայուն գործերի արդար քննության վերաբերյալ միջազգային կառույցները տարիներ շարունակ լուրջ հարցեր են բարձրացնում։ Միաժամանակ Ադրբեջանը հետևողականորեն միջազգային հարթակներ է տեղափոխում սեփական պատմաքաղաքական օրակարգը։ «Արևմտյան Ադրբեջան» կոչվող նախաձեռնությունը մշակել է «վերադարձի հայեցակարգ», որի փաստաթղթերում ներկայիս Հայաստանի տարածքից հեռացած ադրբեջանցիների և նրանց ժառանգների վերադարձի պահանջը ներկայացվում է միջազգային իրավունքի լեզվով։ Կազմակերպությունն իր նպատակների շարքում նշում է հարցի ներառումը միջազգային կառույցների օրակարգում և նույնիսկ ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով կառույցի ներգրավումը։ 2025-ին այդ թեմայով Անկարայում անցկացված համաժողովի փաստաթուղթը Ադրբեջանի ներկայացուցչության միջոցով շրջանառվել է նաև ՄԱԿ-ում։ Հայաստանի համար այստեղ կարևոր է դիվանագիտական հետևողականությունը։ Միջազգային հարթակներում նույնիսկ ծանր փաստերը ազդեցություն չեն ունենում, եթե չեն ներկայացվում շարունակաբար, իրավական հենքով և փաստաթղթավորված ձևով։ Լռության դեպքում խնդիրը աստիճանաբար դուրս է մղվում օրակարգից, իսկ ավելի ակտիվ ձևակերպված հակադիր պատմությունը սկսում է զբաղեցնել դրա տեղը։ ՄԱԿ-ի մարմինները և միջազգային իրավական մեխանիզմները աշխատում են ոչ միայն քաղաքական հայտարարություններով, այլ փաստերով, դիմումներով, ապացույցներով և երկարատև աշխատանքով։ Այդ պատճառով Հայաստանի խնդիրը միայն իր դիրքորոշումը հնչեցնելը չէ։ Պետք է ձևավորել շարունակական գործընթաց, որի շնորհիվ Բաքվում պահվող հայերի, անհետ կորածների և բռնի անհետացումների հարցերը չեն կորի նոր տարածաշրջանային օրակարգերի մեջ։ Պարույր Հովհաննիսյանի ելույթի կարևորությունն այն է, որ Բաքվում պահվող հայերի, անհետ կորածների և բռնի անհետացումների հարցերը տեղափոխվեցին միջազգային իրավական դաշտ։ Այս հարցերը չեն կարող մնալ միայն հայ հասարակության ցավոտ հիշողության մեջ։ Դրանք պետք է դառնան միջազգային իրավական և քաղաքական շարունակական աշխատանքի առարկա։ Դրանք պետք է ունենան փաստաթուղթ, իրավական ընթացք, միջազգային վերահսկողություն և մշտական դիվանագիտական ներկայություն։ Ժամանակը նման հարցերում արագ փոխում է առաջնահերթությունները։ Տարածաշրջանում նոր ճանապարհները, ներդրումները և քաղաքական համաձայնությունները բնականորեն գրավում են միջազգային ուշադրությունը։ Դրա հետևանքով չլուծված մարդկային խնդիրները կարող են աստիճանաբար մղվել լուսանցք։ Հայաստանի խնդիրն է անել ամեն ինչ, որ խաղաղության նոր օրակարգը չծածկի պատերազմի չփակված վերքերը։ Այս հարցերի լուծումը կարևոր է նաև Ադրբեջանի համար։ Հետպատերազմական իրականության նկատմամբ վստահությունը ձևավորվում է նաև կալանավորների, անհետ կորածների և վիճարկվող դատական գործերի նկատմամբ վերաբերմունքից։ Այդտեղ է երևում պետության պատրաստակամությունը երկարատև հակամարտությունից անցնելու կանխատեսելի հարաբերությունների։ Հայաստանի համար վճռորոշը հետևողականությունն է։ ՄԱԿ-ում հնչած այս հարցերը պետք է շարունակեն ապրել Նյու Յորքում, Ժնևում, եվրոպական կառույցներում և երկկողմ բանակցություններում։ Միջազգային օրակարգում տեղը պահպանվում է մշտական աշխատանքով։ Բաքվում պահվող մարդկանց ամենամեծ վտանգներից մեկը մոռացությունն է։ Նոր համաձայնագրերը, ճանապարհները և տնտեսական ծրագրերը կարող են արագ փոխել ուշադրության ուղղությունը, իսկ մարդկային ճակատագրերը՝ մնալ նախորդ պատերազմի հետին պլանում։ Պետության պարտականությունն է այդ մարդկանց ճակատագրերը պահել միջազգային ուշադրության և քաղաքական պատասխանատվության կենտրոնում։ Խաղաղությունը միայն ապագայի մասին համաձայնություն չէ։ Այն նաև անցյալից մնացած պարտավորությունները մինչև վերջ լուծելու պատասխանատվություն է։
