Երկու օրում «3+3»-ը երկու անգամ վերադարձավ տարածաշրջանային դիվանագիտության օրակարգ։ Հոկտեմբերի 5-ին Թեհրանում Աբբաս Արաղչին Արարատ Միրզոյանի հետ հանդիպմանը վերահաստատեց Իրանի պատրաստակամությունը շարունակելու համագործակցությունը «3+3»-ի շրջանակում։ Նույն տրամաբանության մեջ նա կրկնեց Թեհրանի հիմնական սկզբունքը՝ Հարավային Կովկասի հարցերը պետք է լուծեն հենց տարածաշրջանի երկրները, իսկ արտաքին ուժերի ներգրավումը Իրանը շարունակում է դիտարկել որպես ռիսկ։ Մեկ օր անց «3+3»-ի թեման շարունակեց Մոսկվան։ ՌԴ ԱԳՆ պաշտոնյա Միխայիլ Կալուգինը հայտարարեց, որ հաջորդ նախարարական հանդիպման վայրը պետք է որոշեն Երևանն ու Բաքուն, իսկ Ռուսաստանը պատրաստ է աջակցել դրա կազմակերպմանը։ Նա նաև տեղեկացրեց, որ հոկտեմբերի 14–16-ին Մոսկվայում անցկացվող «Ռուսական էներգետիկ շաբաթվա» շրջանակում նախատեսվում է «3+3»-ի էներգետիկ քննարկում։ Այսպիսով, Մոսկվան փորձում է ձևաչափը պահել ոչ միայն քաղաքական, այլև գործնական օրակարգում։ Այս զարգացումը պետք է դիտարկել ավելի լայն համատեքստում։ «3+3»-ը ձևավորվեց մի ժամանակ, երբ տարածաշրջանի հիմնական պետությունները փորձում էին Հարավային Կովկասի անվտանգության, հաղորդակցությունների և տնտեսական համագործակցության հարցերի համար ստեղծել տարածաշրջանային մեխանիզմ։ Առաջին հանդիպումը կայացավ Մոսկվայում՝ 2021-ին, հաջորդը՝ Թեհրանում 2023-ին, իսկ երրորդ նախարարական նիստը՝ Ստամբուլում 2024-ին։ Սակայն Վրաստանը մինչ օրս հրաժարվում է մասնակցել այս ձևաչափին, և «3+3»-ը գործնականում շարունակում է մնալ հինգ պետությունների հարթակ։ Այդ ժամանակից Հարավային Կովկասը էապես փոխվել է։ Հայաստան–Ադրբեջան գործընթացում զգալիորեն մեծացել է ԱՄՆ-ի դերը, իսկ TRIPP-ը հաղորդակցությունների հարցը կապել է ամերիկյան տնտեսական և քաղաքական ներգրավման հետ։ Հայաստանը խորացնում է հարաբերությունները Եվրամիության հետ, Երևանն ու Անկարան առաջ են տանում սեփական կարգավորման օրակարգը, Իրանը փորձում է պահպանել ազդեցությունը Հայաստանի հարավային ուղղության վրա, իսկ Ռուսաստանը՝ չկորցնել վերջին տարիներին թուլացած տարածաշրջանային դերակատարությունը։ Այս պայմաններում «3+3»-ի վերադարձը փորձ է սահմանելու, թե Հարավային Կովկասի նոր իրականության մեջ որ ուժերն ու որ ձևաչափերն են որոշելու տարածաշրջանային օրակարգը։ Հարթակի շուրջ հիմա ընթանում է ազդեցության պայքար։ Թեհրանի համար «3+3»-ը միջոց է ամրապնդելու իր հիմնական սկզբունքը՝ տարածաշրջանի հարցերը պետք է լուծեն հենց տարածաշրջանի պետությունները։ ԱՄՆ-ի աճող ներգրավվածության պայմաններում այս մոտեցումը Իրանի համար ձեռք է բերում նաև զսպման նշանակություն։ Հոկտեմբերի 5-ին Արաղչին հենց այս տրամաբանությունն էր առաջ մղում, մինչդեռ հայկական կողմը նույն սեղանի շուրջ ներկայացնում էր TRIPP-ը՝ որպես նոր հաղորդակցությունների և տարածաշրջանային համագործակցության հնարավորություն։ Մոսկվայի շահն այստեղ նույնքան ակնհայտ է։ «3+3»-ը այն քիչ տարածաշրջանային հարթակներից է, որտեղ Ռուսաստանը դեռ ներկա է որպես հիմնադիր դերակատար, իսկ ԱՄՆ-ն ու ԵՄ-ն՝ ոչ։ Սա Մոսկվային հնարավորություն է տալիս պահպանել մասնակցությունը հաղորդակցությունների, էներգետիկայի և անվտանգության շուրջ ձևավորվող քննարկումներին։ Պատահական չէ նաև էներգետիկ թեմայի շեշտադրումը։ Տարածաշրջանում ազդեցությունը գնալով որոշվում է ոչ միայն քաղաքականությամբ ու անվտանգությամբ, այլև ենթակառուցվածքներով, էներգետիկ կապերով և տնտեսական փոխկախվածությամբ։ Հաղորդակցությունները, երկաթուղիները և էներգետիկ ցանցերը Հարավային Կովկասում վաղուց նաև ազդեցության գործիքներ են։ Խողովակաշարը ստեղծում է փոխկախվածություն, երկաթուղին՝ տնտեսական տարածք, էլեկտրական ցանցը՝ երկարաժամկետ շահերի կապ։ Այդ պատճառով Մոսկվայում նախատեսվող էներգետիկ հանդիպումը կարող է դառնալ «3+3»-ին գործնական բովանդակություն տալու առաջին լուրջ փորձերից մեկը։ Կալուգինի հայտարարությունն էլ հենց այդպիսի՝ էներգետիկ համագործակցությանը նվիրված առաջին հանդիպման մասին է։ Երևանի խնդիրը «3+3»-ից հեռանալը կամ դրան անվերապահորեն միանալը չէ։ Հայաստանի շահը տարբեր ձևաչափերում միաժամանակ գործելու ազատությունը պահպանելն է։ «3+3»-ը կարող է օգտակար լինել հաղորդակցությունների, էներգետիկ ծրագրերի և տարածաշրջանային առևտրի համար, բայց այն չպետք է վերածվի Հարավային Կովկասի ապագան որոշող բացառիկ հարթակի։ Հայաստանի հարաբերությունները ԱՄՆ-ի, Եվրամիության և այլ գործընկերների հետ չեն կարող սահմանափակվել որևէ փակ տարածաշրջանային ձևաչափով։ Այս համատեքստում նշանակություն է ստանում նաև հաջորդ նախարարական հանդիպման վայրը։ Կալուգինը ընտրությունը թողնում է Երևանին ու Բաքվին։ Առաջին հայացքից սա կազմակերպչական հարց է, բայց քաղաքական իմաստն ավելի լայն է։ Մոսկվան, Թեհրանն ու Ստամբուլն արդեն հյուրընկալել են հարթակը։ Եթե հաջորդ հանդիպումը կայանա Երևանում կամ Բաքվում, «3+3»-ը կարող է ստանալ նոր քաղաքական կենտրոն և նոր շեշտադրում։ Սակայն հանդիպման վայրից ավելի կարևոր է այն, թե ինչ օրակարգ է ձևավորվելու դրա շուրջ։ Հարավային Կովկասն այսօր այլևս չի ենթարկվում մեկ կենտրոնի կամ մեկ ձևաչափի տրամաբանությանը։ Տարածաշրջանում միաժամանակ գործում են տարբեր ուժերի շահեր, և Հայաստանի խնդիրը որևէ մեկի ազդեցության շրջանակում հայտնվելը չէ, այլ սեփական ընտրության ազատությունը պահելը։ Այդ պատճառով «3+3»-ի վերադարձը հին ձևաչափի պարզապես վերականգնում չէ, այլ նոր տարածաշրջանային հավասարակշռության մեջ նրա դերի վերաիմաստավորում։ Այն կրկին առաջ է բերում գլխավոր հարցը՝ կկարողանա՞ Հայաստանը նոր Հարավային Կովկասում պահպանել սեփական օրակարգն ու որոշումների ազատությունը։ «3+3»-ը վերադառնում է մի տարածաշրջան, որտեղ այլևս ոչ մի ձևաչափ չի կարող միայնակ թելադրել խաղի կանոնները։
