Լուսանկարը՝ Armeniasputnik-ի Խաղաղության համաձայնագիրը կարող է ավարտել պատերազմը պետությունների միջև, բայց մարդկանց համար պատերազմը հաճախ ավարտվում է միայն այն ժամանակ, երբ պարզվում է անհետ կորած հարազատի ճակատագիրը։ Հազարավոր ընտանիքներ այդ պատասխանը դեռ չունեն։ Հայաստանի պաշտոնական տվյալներով՝ 2020-ի պատերազմից հետո 191 մարդու ճակատագիր դեռ անհայտ է՝ 172 զինծառայողի և 19 քաղաքացիականի։ Առաջին Ղարաբաղյան պատերազմից անհետ կորածների հայկական ցուցակում ևս մոտ 900 անուն կա։ Ադրբեջանը խոսում է շուրջ 4000 անհետ կորածի մասին։ Այս հարցում ամենակարևորը մարդկանց ճակատագրերը պարզելն է և ընտանիքներին տարիների սպասումից հետո հստակ պատասխան տալը։ Բաքվի միջազգային համաժողովում Իլհամ Ալիևը Հայաստանին կոչ արեց փոխանցել անհետ կորած ադրբեջանցիների և նրանց հնարավոր հուղարկավորման վայրերի մասին ամբողջ տեղեկությունը, բացել համապատասխան արխիվներն ու ապահովել վկաների ցուցմունքների հավաքագրումը։ Նա այս հարցը ներկայացրեց նաև որպես խաղաղության և փոխադարձ վստահության մաս։ Նույն համաժողովում Թուրքիայի նախկին արտգործնախարար Մևլութ Չավուշօղլուն ևս անհետ կորածների հարցը դրեց հետպատերազմյան հաշտեցման համատեքստում՝ այն դիտարկելով որպես հասարակությունների միջև վստահության վերականգնման խնդիր։ Բաքվում հնչեց նաև գործնական լուծման առաջարկ։ Անհետ կորած անձանց հարցերով միջազգային հանձնաժողովի գլխավոր տնօրեն Քեթրին Բոմբերգերը Հայաստանին և Ադրբեջանին առաջարկեց նախկին Հարավսլավիայի փորձի վրա հիմնված համատեղ մեխանիզմ՝ փոխադարձ մասնակցությամբ պեղումներ, ԴՆԹ տվյալների համադրում և նույնականացման արդյունքների փոխադարձ ստուգում։ Այս ձևաչափը կարող է անհետ կորածների հարցը տեղափոխել քաղաքական պնդումներից ստուգելի փաստերի դաշտ։ Այս մեխանիզմը կարող է փոխել հարցի ընթացքը։ Տարիներ շարունակ անհետ կորածների թեման մնացել է փակ տեղեկությունների, կասկածների և փոխադարձ մեղադրանքների մեջ։ Արդյունքում փաստերը հաճախ չեն պարզաբանել իրավիճակը, այլ նոր հարցեր են առաջացրել։ Հանձնաժողովի առաջարկը կարևոր է նրանով, որ հարցը տեղափոխում է ստուգելի ապացույցների դաշտ՝ ԴՆԹ տվյալների, փաստաթղթերի, վերահսկվող պեղումների և հաստատվող արդյունքների միջոցով։ Այս հարցում առաջընթաց հնարավոր է միայն փոխադարձության սկզբունքով։ Հայաստանից պահանջվող թափանցիկությունն ու համագործակցությունը պետք է նույն չափով գործեն նաև Ադրբեջանի նկատմամբ, որպեսզի երկու կողմերի անհետ կորածների մասին տվյալները հասանելի, ստուգելի և իրավական ընթացակարգով պաշտպանված լինեն։ Վստահություն հնարավոր է միայն հավասար կանոնների պայմաններում։ Արխիվների հասանելիությունը, պեղումների վերահսկումը և արդյունքների ստուգումը պետք է նույն կերպ գործեն երկու կողմի համար։ Հենց այստեղ խաղաղությունը դառնում է գործնական աշխատանք։ Խաղաղության մասին սովորաբար խոսում են սահմանների, ճանապարհների ու հարաբերությունների կարգավորման լեզվով։ Բայց պատերազմը շարունակում է մնալ ընտանիքների կյանքում՝ անհետ կորած հարազատի լուսանկարով, չգտնված գերեզմանով և տարիներով չստացված պատասխանով։ Այդ ընտանիքների համար խաղաղությունը նաև պատասխան ստանալու հնարավորությունն է։ Բոմբերգերի առաջարկը հենց այս կետում է կարևոր։ Երևանն ու Բաքուն կարող են ստեղծել համատեղ մեխանիզմ, որի արդյունքը չափվելու է ոչ հայտարարություններով, այլ պարզված անուններով, հայտնաբերված աճյուններով, ԴՆԹ համընկնումներով և ընտանիքներին տրված պատասխաններով։ Այս մեխանիզմը կարող է նաև նվազեցնել թեմայի քաղաքական շահարկումը։ Փակ տեղեկությունն ու չստուգված պնդումը միշտ տեղ են թողնում կասկածի համար, իսկ փոխադարձ ստուգված փաստերը այդ տարածքը զգալիորեն նեղացնում են։ Հայաստանի համար այստեղ ամենակարևորը փոխադարձության հստակ կանոնն է։ Երևանը կարող է բացել իր ունեցած տվյալները և մասնակցել համատեղ աշխատանքին, եթե նույն չափանիշները կիրառվեն նաև Ադրբեջանի նկատմամբ։ Միջազգային մասնակցությունը կարող է ապահովել, որ գործընթացը լինի հավասար, ստուգելի և վստահելի։ Այս մեխանիզմը չի ջնջի պատերազմի հիշողությունը, բայց կարող է փակել դրա ամենացավոտ բաց հարցերից մեկը։
