Հոկտեմբերի 8-ին և 9-ին ուկրաինական անօդաչուների հարվածների թիրախ դարձան Ռուսաստանի Սասովո և Կալուգա քաղաքներում գտնվող «Յանդեքսի» տվյալների կենտրոնները։ Հաղորդումների համաձայն՝ հարվածների հետևանքով խափանվել է դրանց աշխատանքը, վնասվել են տեխնիկական ենթակառուցվածքներ։ Այս միջադեպը բացահայտում է ժամանակակից պատերազմի վտանգավոր մի իրողություն․ մի երկրի տարածքում հասցված հարվածը կարող է խաթարել հազարավոր կիլոմետրեր հեռու գտնվող այլ երկրի տնտեսական կյանքը։ Թվային ծառայությունների տարածման հետ պետությունների միջև ձևավորվել են նոր կախվածություններ, որոնց հետևանքները հաճախ տեսանելի են դառնում միայն ճգնաժամի պահին։ Ռուս-ուկրաինական պատերազմի այս դրվագը Հայաստանի համար առաջին հայացքից անսպասելի, սակայն լուրջ հարց է առաջ բերում․ որքանո՞վ է Երևանի բնականոն գործունեությունը կախված Ռուսաստանում գործող թվային համակարգերից, և կարո՞ղ են դրանց խափանումները մի օր կանգնեցնել անգամ մայրաքաղաքի տաքսիների աշխատանքը։ «Յանդեքսի» տվյալների կենտրոնների նոր խափանումները կարող են վտանգել նաև Երևանում լայնորեն կիրառվող Yandex Go ծառայության անխափան աշխատանքը։ Ընկերության տեխնիկական համակարգերի կառուցվածքի և պահուստային կարողությունների մասին հրապարակային տեղեկությունները սահմանափակ են։ Հայտնի է, որ Yandex Cloud-ը ենթակառուցվածքներ ունի նաև Ղազախստանում, սակայն պարզ չէ, թե դրանք որքանով կարող են ապահովել Երևանում Yandex Go ծառայության անխափան աշխատանքը Ռուսաստանում լայնածավալ խափանումների դեպքում։ Այդուհանդերձ, վտանգը լուրջ է։ Հայաստանում լայնորեն օգտագործվող ծառայության բնականոն աշխատանքը կարող է խաթարվել հազարավոր կիլոմետրեր հեռու ընթացող պատերազմի հետևանքով։ Սա բացահայտում է երկրի տեխնոլոգիական կախվածության վտանգները և արտաքին ճգնաժամերի նկատմամբ տնտեսության խոցելիությունը։ Տասնամյակներ շարունակ Հայաստանի կախվածությունը Ռուսաստանից առավելապես դրսևորվել է էներգետիկայի, երկաթուղային հաղորդակցության և անվտանգության համակարգերում։ Թվային տնտեսությունը կախվածությունների նոր շերտ է ձևավորել։ Այսօր հազարավոր կիլոմետրեր հեռու տեղի ունեցող իրադարձությունները կարող են անմիջապես ազդել երևանցիների ամենօրյա ծառայությունների հասանելիության վրա։ Ժամանակակից քաղաքի բնականոն գործունեությունն այսօր մեծապես կախված է թվային համակարգերից, որոնց նշանակությունը հաճախ գիտակցվում է միայն դրանց աշխատանքի խափանման ժամանակ։ Տաքսիների պատվերները, վճարումները, առաքումները, քարտեզները, բանկային գործարքներն ու առևտրային հարթակները գործում են սերվերների, ալգորիթմների և կապի ցանցերի շնորհիվ։ Դրանց խափանումը կարող է միաժամանակ հարվածել հազարավոր մարդկանց եկամուտներին և առօրյա աշխատանքին։ Տասնամյակներ շարունակ ռուսական գազից, երկաթուղային և էներգետիկ ենթակառուցվածքներից կախվածությունը սահմանափակել է Հայաստանի տնտեսական և արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը։ Թվային ոլորտում ձևավորվող կախվածությունը նոր վտանգներ է ստեղծում․ Ռուսաստանում առաջացած տեխնիկական խափանումները կարող են անմիջական հետևանքներ ունենալ Հայաստանի համար՝ անգամ առանց Մոսկվայի որևէ քաղաքական միջամտության։ Ուկրաինական պատերազմի հետևանքով առաջացած լուրջ տեխնիկական խափանումն ինքնին կարող է վտանգել Հայաստանում կարևոր ծառայությունների անխափան աշխատանքը։ Այս հանգամանքը ստիպում է վերագնահատել Հայաստանի կախվածությունը ռուսական տեխնոլոգիական հարթակներից և դրա հնարավոր հետևանքները երկրի համար։ Հայաստանում գործող ընկերությունը կարող է մատուցել որակյալ ծառայություններ, ստեղծել աշխատատեղեր և բարեխղճորեն կատարել իր պարտավորությունները։ Սակայն դրա գործունեության հուսալիությունը կախված է նաև տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքների տեղակայությունից։ Ռուսաստանում գործող համակարգերը ենթակա են պատերազմի, անվտանգության սպառնալիքների և միջազգային սահմանափակումների ազդեցությանը, որոնց հետևանքները կարող են անմիջապես զգացվել նաև Հայաստանում։ Հայաստանի տնտեսությունը պետք է հաշվի առնի այդ ռիսկերը։ Yandex Go-ն բազմաթիվ երևանցիների համար դարձել է սովորական ծառայություն։ Դրա լայն կիրառումը նաև շուկայական հաջողության արդյունք է։ Բայց տարածված ծառայության նկատմամբ հասարակական կախվածությունն աճում է օգտատերերի թվին զուգահեռ։ Հնարավոր երկարատև խափանումը կարող է միանգամից դժվարություններ ստեղծել ուղևորների, վարորդների և նրանց ընտանիքների համար։ Սա արդեն պետական դիմակայունության խնդիր է։ Հայաստանի կառավարությունը պետք է պարզի երկրում գործող համակարգային նշանակության թվային ծառայությունների տեխնիկական կախվածությունները։ Անհրաժեշտ է իմանալ՝ որ երկրներում են մշակվում և պահվում տվյալները, ինչ պահուստային համակարգեր կան, որքան ժամանակ կարող են ծառայությունները շարունակել բնականոն աշխատանքը արտերկրում գործող տեխնիկական համակարգերի խափանման դեպքում։ Այդ աշխատանքը պետք է ընդգրկի տրանսպորտը, վճարային համակարգերը, հեռահաղորդակցությունը և առևտրային հարթակները։ Հաջորդ քայլը մրցակցության զարգացումն է։ Տեղական և միջազգային այլընտրանքային ծառայությունների առկայությունը նվազեցնում է որևէ առանձին ընկերությունից կախվածությունը։ Պետությունը կարող է խրախուսել հայկական տեխնոլոգիական ընկերություններին, նպաստել տվյալների մշակման անվտանգ ենթակառուցվածքների ստեղծմանը և սահմանել խոշոր ծառայությունների աշխատանքի շարունակականության պահանջներ։ Եվրոպական միության թվային քաղաքականության փորձը Հայաստանի համար օգտակար ուղենիշ է։ Եվրոպան աստիճանաբար ձևավորում է տվյալների պաշտպանության, թվային հարթակների պատասխանատվության և կարևոր ենթակառուցվածքների դիմակայունության միասնական կանոններ։ Հայաստանը կարող է այդ փորձը կիրառել սեփական շուկայի չափերին և հնարավորություններին համապատասխան։ Ռուս-ուկրաինական պատերազմն արդեն փոխել է Եվրոպայի էներգետիկ քաղաքականությունը։ Պետությունները ստիպված եղան վերագնահատել մատակարարման շղթաները, պահուստային կարողությունները և ռազմավարական կախվածությունները։ Հիմա նույն պատերազմը ահազանգում է թվային ենթակառուցվածքներին սպառնացող վտանգների մասին։ Հայաստանի համար խնդիրը շատ ավելի խորն է․ տաքսի ծառայության հնարավոր խափանումը բացահայտում է երկրի տնտեսական անվտանգության ավելի լայն վտանգը՝ կենսական ծառայությունների կախվածությունն արտերկրում գործող համակարգերից։ Երկիրը տնտեսական կապերը բազմազանեցնելու, եվրոպական շուկաներին մոտենալու և արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը մեծացնելու ճանապարհին է։ Այդ ընթացքը պահանջում է վերանայել նաև թվային տնտեսության կառուցվածքը։ Պետության անկախությունը պահանջում է նաև տնտեսական և տեխնոլոգիական անվտանգություն։ Հայաստանը պետք է կարողանա ապահովել իր բնականոն կյանքն ու կենսական ծառայությունների անխափան աշխատանքը՝ անկախ Ռուսաստանում առաջացող ճգնաժամերից և դրանց հնարավոր հետևանքներից։ Պետությունը պետք է պատրաստ լինի նաև իր սահմաններից դուրս ծագող ճգնաժամերի հետևանքներին։ Հակառակ դեպքում ուրիշների պատերազմները կարող են խաթարել Հայաստանի բնականոն կյանքը, իսկ դրանց գինը ստիպված կլինեն վճարել մեր քաղաքացիները։
