Մոսկվան աշխարհի տարբեր երկրներում «Ռոսատոմի» իրականացրած ատոմային նախագծերը ներկայացնում է որպես Ռուսաստանի տեխնոլոգիական հզորության և միջազգային ազդեցության կարևոր ձեռքբերում։ Սակայն Թուրքիայի, Հունգարիայի, Բանգլադեշի և Հնդկաստանի ատոմային նախագծերի ֆինանսական ու շինարարական փաստաթղթերն այլ պատկեր են բացահայտում։ Նախատեսված ժամկետները երկարաձգվում են, պայմանագրերը վերանայվում, վարկերի մարումները հետաձգվում են, իսկ պատժամիջոցներն աստիճանաբար թանկացնում են ռուսական միջուկային տեխնոլոգիաների արտահանումը։ Լեհական OSW հետազոտական կենտրոնի և ամերիկյան CSIS-ի ուսումնասիրությունները հաստատում են ընդհանուր միտումը։ Ուկրաինայի դեմ պատերազմի հետևանքով ռուսական բանկերի նկատմամբ սահմանափակումները, արևմտյան սարքավորումների մատակարարման խափանումները և միջազգային վճարումների խոչընդոտները հարվածել են «Ռոսատոմի» արտասահմանյան նախագծերին։ Թուրքիա. ինը միլիարդ դոլար՝ ժամկետները փրկելու համար Թուրքիայի Աքքույուի ատոմակայանը «Ռոսատոմի» խոշորագույն միջազգային նախագծերից է։ Շուրջ 20 միլիարդ դոլար արժողությամբ ծրագրի ֆինանսավորումն ու հիմնական սեփականատիրոջ պարտավորությունները ստանձնել է ռուսական ընկերությունը։ Առաջին էներգաբլոկը նախատեսվում էր գործարկել դեռ 2023 թվականին։ Շինարարության ձգձգման հիմնական պատճառներն են ֆինանսավորման դժվարությունները, միջազգային բանկային փոխանցումների խոչընդոտները և գերմանական Siemens Energy-ի սարքավորումների մատակարարման խափանումները։ 2025 թվականի դեկտեմբերին Թուրքիայի էներգետիկայի նախարարը հայտարարեց, որ Ռուսաստանը Աքքույուի կառուցման համար լրացուցիչ 9 միլիարդ դոլար է հատկացնելու։ Reuters-ի փոխանցմամբ՝ այդ գումարից 4–5 միլիարդը նախատեսված էր 2026 թվականի աշխատանքների ֆինանսավորման համար։ Առաջին էներգաբլոկի գործարկումը կրկին հետաձգվեց՝ այս անգամ մինչև 2026 թվականը։ Ռուսական ֆինանսավորմամբ իրականացվող բազմամիլիարդանոց նախագիծն արդեն երեք տարով շեղվել է նախնական ժամանակացույցից, իսկ դրա ավարտը շարունակում է լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ պահանջել։ Հունգարիա. 12 տարվա ձգձգում և չկատարված խոստումներ «Պակշ-2» նախագծի պայմանագիրը ստորագրվել է 2014 թվականին։ Շուրջ 12,5 միլիարդ եվրո արժողությամբ ծրագրի ֆինանսավորման հիմքը Ռուսաստանի տրամադրած մինչև 10 միլիարդ եվրոյի պետական վարկն է։ Սկզբնական ժամանակացույցով նոր էներգաբլոկները պետք է գործարկվեին 2025–2026 թվականներին։ 2026 թվականի փետրվարի 5-ին միայն սկսվեց հինգերորդ էներգաբլոկի առաջին բետոնապատումը։ Ուշացման պատճառների շարքում են թույլտվությունների գործընթացը, ռուսական ֆինանսական համակարգի նկատմամբ պատժամիջոցները, գերմանական սարքավորումների մատակարարման խնդիրները և Եվրամիության պետական աջակցության իրավական սահմանափակումները։ 2025 թվականին ԵՄ դատարանը չեղարկեց նախագծին պետական օգնություն տրամադրելու վերաբերյալ Եվրահանձնաժողովի նախկին հաստատումը։ Այս ծրագրի վերջնական արժեքն ու գործարկման ժամկետները շարունակում են անորոշ մնալ։ Բանգլադեշ. ատոմակայանի գործարկումն ուշանում է, պարտքերն աճում են Ռուպուրի երկու էներգաբլոկների ընդհանուր արժեքը շուրջ 12,65 միլիարդ դոլար է։ Ռուսաստանը պարտավորվել է ֆինանսավորել 11,38 միլիարդը։ Սկզբնական պայմանագրով առաջին էներգաբլոկը պետք է ավարտվեր 2023 թվականին, երկրորդը՝ 2024-ին։ Վերջին վերանայված ժամկետներն արդեն հասել են 2026 թվականի դեկտեմբեր և 2027 թվականի դեկտեմբեր։ Պատճառները փաստագրված են։ Համավարակ, Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցներ, ռուսական նավերի մուտքի սահմանափակումներ և բանկային փոխանցումների խափանումներ։ Բանգլադեշը ստիպված է եղել փոխել Ռուսաստանի հետ հաշվարկների մեխանիզմը։ 2025 թվականին կողմերը երկարաձգեցին վարկի տրամադրման ժամկետը մինչև 2027 թվական, իսկ մայր գումարի մարումը տեղափոխեցին 2028 թվականի սեպտեմբեր։ Նախկինում կուտակված վճարումների խնդիրների պատճառով Մոսկվան համաձայնել է նաև չեղարկել շուրջ 164 միլիոն դոլարի տույժեր։ Հնդկաստան. ուշացող շինարարություն և 55 տոկոսով թանկացած նախագիծ Կուդանկուլամի գործող երկու ռուսական ռեակտորներին ավելացվող չորս էներգաբլոկների արժեքը հասել է շուրջ 14,4 միլիարդ դոլարի։ 2026 թվականի օգոստոսին S&P Global-ը, հղում անելով Հնդկաստանի պաշտոնական տվյալներին, արձանագրեց ծախսերի 55 տոկոս աճ։ Երրորդ և չորրորդ էներգաբլոկների գործարկումն այժմ նախատեսվում է 2027–2028 թվականներին, հաջորդ երկուսինը՝ մինչև 2030 թվականը։ Նախնական ծրագրով բոլոր չորսը պետք է գործարկված լինեին մինչև 2027 թվականը։ Հնդկական կողմը պատճառների թվում նշում է պատժամիջոցները, սարքավորումների մատակարարման դժվարությունները և կապալառուների աշխատանքի խնդիրները։ Եգիպտոս. շինարարական խնդիրներ և հնարավոր նոր ուշացումներ Եգիպտոսում «Ռոսատոմը» կառուցում է «Էլ Դաբաա» ատոմակայանի չորս էներգաբլոկները՝ Ռուսաստանի տրամադրած 25 միլիարդ դոլարի վարկով։ Դրանց գործարկումը նախատեսված է 2028–2030 թվականներին։ Սակայն 2026 թվականի օգոստոսին հրապարակված լրագրողական հետաքննությունը, հղում անելով ներքին փաստաթղթերին, բացահայտեց շինարարական ենթադրյալ թերություններ և առաջին էներգաբլոկի գործարկման հնարավոր 18-ամսյա հետաձգում։ Եգիպտոսի միջուկային վերահսկող մարմինը հերքել է անվտանգության խախտումների վերաբերյալ մեղադրանքները։ Իրանում շարունակվում է Բուշերի նոր էներգաբլոկների շինարարությունը՝ ֆինանսական և աշխարհաքաղաքական բարձր ռիսկերով։ Ուզբեկստանում ռուսական փոքր մոդուլային ռեակտորների նախագծի առաջին բետոնապատումը 2026 թվականի մարտից տեղափոխվել է առնվազն դեկտեմբեր։ CSIS-ը պատճառների թվում մատնանշում է տեխնոլոգիական պատրաստվածության և ֆինանսական պայմանավորվածությունների խնդիրները։ 2025 թվականին Ղազախստանն իր առաջին նոր ատոմակայանի կառուցման համար ընտրել է «Ռոսատոմին», սակայն ֆինանսավորման պայմաններն ու շինարարության պայմանագիրը դեռ վերջնականացված չեն։ Չինաստանում ռուսական մասնակցությամբ Տյանվանի և Սյուդաբաոյի ատոմակայանների կառուցումը շարունակվում է։ Ֆինլանդիայի օրինակը ամբողջացնում է պատկերը։ 2022 թվականին չեղարկված «Հանհիկիվի-1» նախագծի շուրջ վեճը հասել է միջազգային արբիտրաժ։ 2026 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Reuters-ը հաղորդեց վճռի մասին, որի փոխադարձ պահանջների հաշվանցման արդյունքում «Ռոսատոմի» դուստր ընկերությունները պարտավորվել են ֆիննական կողմին վճարել 606 միլիոն եվրո՝ գումարած տոկոսները։ Հայաստանի ընտրությունը. ինչ արժե ռուսական առաջարկը Սեպտեմբերի 29-ին Երևան այցելած «Ռոսատոմի» ղեկավար Ալեքսեյ Լիխաչովը ներկայացրել է Հայաստանում նոր ատոմային հզորությունների կառուցման ռուսական առաջարկները։ Գործող Մեծամորի ԱԷԿ-ի շահագործման երկարաձգման աշխատանքները նախատեսված են մինչև 2036 թվականը, քննարկվում է նաև մինչև 2046 թվականը երկարաձգելու հնարավորությունը։ Ռուսական առաջարկի գլխավոր առավելությունը տարիներ շարունակ համարվել է ֆինանսավորումը։ «Ռոսատոմը» ստանձնում էր ատոմակայանի կառուցումն ու ապահովում դրա համար անհրաժեշտ վարկային միջոցները։ Սակայն միջազգային նախագծերի փորձն արդեն բացահայտում է այս մոդելի լուրջ խնդիրները։ Ռուսաստանը դժվարություններ ունի ֆինանսավորման, միջազգային փոխանցումների, սարքավորումների մատակարարման և պայմանագրային ժամկետների պահպանման հարցերում։ Այս պայմաններում Հայաստանի համար ռուսական առաջարկը պարունակում է երկարաժամկետ ֆինանսական և տեխնոլոգիական կախվածության զգալի ռիսկեր։ Այս համատեքստում ուշագրավ է «Ռոսատոմի» ղեկավար Ալեքսեյ Լիխաչովի՝ Հայաստանում նոր ատոմակայանի կառուցման համար Ֆրանսիայի, Չինաստանի, Միացյալ Նահանգների հետ միջազգային կոնսորցիում ստեղծելու առաջարկը։ Այն կարող է վկայել նաև ֆինանսական բեռը գործընկերների հետ կիսելու Մոսկվայի շահագրգռվածության մասին։ Սակայն այստեղ առաջանում է սկզբունքային հարց։ Արևմտյան ո՞ր ընկերությունը կամ ֆինանսական կառույցը կհամաձայնի ներդրում կատարել պատժամիջոցների և աշխարհաքաղաքական բարձր ռիսկերի պայմաններում գործող «Ռոսատոմի» ղեկավարած նախագծում։ Նման համագործակցության ֆինանսական, իրավական և հեղինակության հետ կապված ռիսկերը կարող են լրջորեն սահմանափակել միջազգային գործընկերների ներգրավման հնարավորությունը։ Հայաստանը նոր ատոմակայանի ընտրության հարցում պետք է առաջնորդվի արդեն իսկ կուտակված միջազգային փորձով։ Անհրաժեշտ են ֆինանսավորման հստակ աղբյուրներ, շինարարության արժեքի և ժամկետների պարտադիր երաշխիքներ, վառելիքի մատակարարման ապահով պայմաններ և ապագա էլեկտրաէներգիայի հիմնավորված ինքնարժեք։ Առանձին գնահատման կարիք ունեն պատժամիջոցների հետևանքներն ու առաջարկվող տեխնոլոգիայի կիրառման փորձը։ Ռուսական առաջարկի գլխավոր առավելությունը տարիներ շարունակ համարվել է մատչելի ֆինանսավորումը։ Այսօր հենց այդ խոստումն է լուրջ կասկածներ առաջացնում։ Աքքույուի, Պակշի, Ռուպուրի և Կուդանկուլամի փորձը ցույց է տալիս ռուսական վարկերից կախվածության իրական գինը։ Շինարարության ժամկետները խախտվում են, ծախսերն աճում են, ֆինանսական պարտավորությունները վերանայվում։ Հայաստանին անհրաժեշտ է նոր ատոմակայան, և դրա ընտրությունը տասնամյակներով պայմանավորելու է երկրի տնտեսական ու էներգետիկ անվտանգությունը։ Որոշման հիմքում պետք է լինեն միջազգային մրցակցությունը, ֆինանսավորման հուսալի աղբյուրները, շինարարության արժեքի և ժամկետների իրավաբանորեն պարտադիր երաշխիքները։ Հայաստանը չի կարող իր էներգետիկ ապագան կապել մի նախագծի հետ, որի ֆինանսավորման հուսալիությունն արդեն իսկ կասկածի տակ է հայտնվել աշխարհի տարբեր երկրներում։ Սխալ ընտրության գինը վճարելու են Հայաստանի քաղաքացիների հաջորդ սերունդները։
