Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության գործընթացը մոտենում է իր քաղաքականապես ամենազգայուն հանգրվաններից մեկին։ Նիկոլ Փաշինյանը ներկայացրել է անկլավների և էքսկլավների խնդիրը տարածքների փոխանակմամբ լուծելու իր պատկերացումը։ Թուրքմենստանում Իլհամ Ալիևի հետ շփումներից հետո վարչապետը նման լուծման իրագործելիության նախնական տպավորություն է ստացել։ Վերջնական համաձայնություն դեռ չկա, սակայն քննարկվող տարբերակը կարող է էապես փոխել երկու պետությունների տարածքային հարաբերությունների տրամաբանությունը։ Արծվաշենը 1992 թվականից գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Հայաստանի տարածքում գտնվող ադրբեջանական երեք անկլավների հարցը ևս պատերազմի չլուծված ժառանգությունն է։ Նախկին խորհրդային վարչական սահմանները, որոնք ժամանակին գծվում էին ընդհանուր պետության ներսում, անկախությունից հետո վերածվեցին միջպետական սահմանների։ Խորհրդային քարտեզագրության այդ ժառանգությունն այսօր քաղաքական նոր բովանդակություն է ստանում։ Պատմությունը նման խնդիրների լուծման փորձ ունի։ 2015 թվականին Հնդկաստանն ու Բանգլադեշը տարածքների փոխանակմամբ վերացրին սահմանային անկլավների խճճված համակարգը։ Տասնամյակներով գոյություն ունեցած աշխարհագրական անորոշությունը զրկել էր հազարավոր մարդկանց բնականոն պետական ծառայություններից և իրավական պաշտպանությունից։ Երկու երկրները կարողացան ավարտել գաղութային ժամանակաշրջանից ժառանգված սահմանային վեճը՝ փոխադարձ համաձայնությամբ և բնակչության իրավունքների կարգավորմամբ։ Հայաստանի և Ադրբեջանի պարագայում խնդիրը լրացուցիչ անվտանգային ծանրություն ունի։ Տավուշի սահմանային ճանապարհները, գյուղերի կենսագործունեությունը, Արծվաշենի աշխարհագրական դիրքը և երկու երկրների միջև վստահության պակասը պահանջում են մանրակրկիտ հաշվարկ։ Քննարկվող լուծումներն ունեն երեք հիմնական ուղղություն։ Առաջինը նախկին տարածքային պատկանելության փաստացի վերականգնումն է, որի արդյունքում անկլավները կպահպանվեն։ Երկրորդը դրանց իրավաբանական փոխանակումն է։ Երրորդը սահմանային համապատասխան հատվածների վերաձևումն է՝ տարածքների համարժեք փոխանակմամբ, որպեսզի նախկին անկլավները միանան իրենց պետությունների հիմնական տարածքներին։ Իրավաբանական փոխանակման տարբերակով Արծվաշենը կանցնի Ադրբեջանին, իսկ Հայաստանի տարածքում գտնվող ադրբեջանական երեք անկլավները կդառնան Հայաստանի ինքնիշխան տարածք։ Այս լուծումը հնարավորություն կտա վերացնել անկլավների խնդիրը և ազատվել ապագայում դրանց հասանելիության, հաղորդակցության ու անվտանգության շուրջ հնարավոր վեճերից։ Սակայն տարածքների փոխանակումն ունի քաղաքական և սահմանադրական կարևոր առանձնահատկություններ։ Երեք անկլավների ընդհանուր մակերեսը փոքր է Արծվաշենի տարածքից։ Նախնական գնահատմամբ տարբերությունը կարող է կազմել շուրջ 4–5 քառակուսի կիլոմետր։ Եթե վերջնական չափագրումը հաստատի այդ հաշվարկը, Հայաստանը պետք է լրացուցիչ տարածքով փոխհատուցի Ադրբեջանին։ Այդ տարածքի ընտրությունը պահանջում է առանձնահատուկ զգուշություն։ Յուրաքանչյուր հատված ունի իր աշխարհագրական, տնտեսական և անվտանգային նշանակությունը։ Հավասար մակերեսները դեռևս համարժեք տարածքներ չեն։ Փոխանակման արդյունքը պետք է գնահատել Հայաստանի սահմանների պաշտպանունակության, ճանապարհային հաղորդակցության և բնակավայրերի անվտանգության տեսանկյունից։ Առավել սկզբունքային է հարցի սահմանադրական կողմը։ Սահմանադրության 205-րդ հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետության տարածքի փոփոխության հարցերը լուծվում են հանրաքվեով։ Հետևաբար Արծվաշենի և երեք անկլավների փոխանակման վերջնական որոշումը պետք է կայացնի Հայաստանի ժողովուրդը։ Իշխանությունը պարտավոր է հանրությանը ներկայացնել համաձայնության ամբողջական բովանդակությունը, տարածքային հաշվեկշիռը և դրա երկարաժամկետ հետևանքները։ Նման որոշման հանրային լեգիտիմությունն ունի նույնքան կարևոր նշանակություն, որքան միջպետական համաձայնությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է պահանջում Տավուշի հարցը։ Այստեղ սահմանային ցանկացած փոփոխություն անմիջականորեն առնչվում է Հայաստանի ճանապարհային հաղորդակցությանը, բնակավայրերի անվտանգությանը և պաշտպանական հնարավորություններին։ Այլընտրանքային ճանապարհների առկայությունը կարևոր է, սակայն դրանց հուսալիությունը պետք է գնահատել նաև հնարավոր ճգնաժամերի և երկարաժամկետ անվտանգային մարտահրավերների հաշվառմամբ։ Փոխանակման գաղափարը կարևոր աշխարհաքաղաքական իմաստ ունի։ Հարավային Կովկասում երկար ժամանակ տարածքային անորոշությունը ծառայել է ազդեցության պահպանման գործիք։ Չկարգավորված սահմանները, փակ հաղորդակցություններն ու անվտանգության արտաքին երաշխավորներից կախվածությունը սահմանափակել են տարածաշրջանի պետությունների ինքնուրույնությունը։ Հստակ սահմանների հաստատումը հնարավորություն է տալիս աստիճանաբար փոխել այդ հարաբերությունների տրամաբանությունը։ Վաշինգտոնում նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագիրը և TRIPP հաղորդակցային նախագիծն արդեն ստեղծել են տարածաշրջանային տնտեսական հարաբերությունների վերակառուցման հեռանկար։ Այդ գործընթացում Հայաստանի սահմանների վերջնական հստակեցումը կարող է բարձրացնել երկրի ներդրումային գրավչությունը, նվազեցնել փոխադրումների քաղաքական ռիսկերը և ամրապնդել նրա դիրքը միջազգային տարանցիկ համակարգում։ Սահմանային կայունությունը տնտեսական զարգացման նախապայման է։ Սակայն Թուրքմենստանում տեղի ունեցած շփումներից ստացված լավատեսությունը դեռ պետք է վերածվի իրավական պարտավորությունների։ Առջևում սահմանազատման փաստաթղթերի համաձայնեցումն է, փոխանակվող տարածքների ճշգրիտ չափագրումը, սահմանադրական ընթացակարգերի ապահովումը և նախկին բնակիչների իրավունքների կարգավորումը։ Անհրաժեշտ է նաև գնահատել առաջարկվող լուծման ազդեցությունը Հայաստանի անվտանգային և տնտեսական շահերի վրա։ Հանրությունը պետք է ստանա ամբողջական տեղեկություն նախատեսվող փոխանակման մասին։ Արծվաշենի նախկին բնակիչների սեփականության և փոխհատուցման հարցերը ևս պետք է ընդգրկվեն բանակցությունների օրակարգում։ Տարածքային համաձայնությունը տասնամյակներով ազդելու է սահմանամերձ համայնքների կյանքի, երկրի պաշտպանության և տարածաշրջանային հաղորդակցության վրա։ Հայաստանը հնարավորություն ունի խաղաղության գործընթացի միջոցով լուծելու անկախության առաջին տարիներից ժառանգված տարածքային բարդություններից մեկը։ Անկլավների վերացումը կարող է դառնալ այդ գործընթացի ամենաառարկայական արդյունքներից։ Այժմ անհրաժեշտ է բանակցային հնարավորությունը վերածել Հայաստանի համար շահավետ և երկարաժամկետ լուծման։ Սահմանը սերունդների կյանքի աշխարհագրությունն է։ Դրա յուրաքանչյուր փոփոխություն պետք է ծառայի երկրի անվտանգությանը, քաղաքացիների արժանապատվությանը և պետության ապագային։ Խաղաղության արժեքը չափվելու է նաև այն սահմաններով և անվտանգության պայմաններով, որոնք Հայաստանը կփոխանցի հաջորդ սերունդներին։
