Թուրք-ադրբեջանական դաշինքում հասունանում է քաղաքական լուրջ հակասություն. Բաքվում ավելի հստակ է հնչում պահանջը՝ վերանայել Անկարայի գերակա դիրքը և երկու երկրների հարաբերությունները կառուցել իրավահավասարության հիման վրա։ Բաքուն սկսում է վիճարկել Անկարայի գերակայությունը երկու երկրների դաշնակցային հարաբերություններում։ Բաքվում արդեն բացահայտորեն մերժում են Անկարայի քաղաքական գերակայության հավակնությունները։ «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևը բախվում է երկու ինքնիշխան պետությունների շահերի և հավակնությունների իրականությանը։ Հոկտեմբերի 18-ին Baku Network-ի ղեկավար Էլչին Ալիօղլուն Day.Az-ում հրապարակել է ծավալուն հոդված՝ պնդելով, որ Թուրքիան իրավունք չունի Ադրբեջանից քաղաքական ենթակայություն պահանջելու։ Նրա քննադատության թիրախում թուրքական իշխանամերձ շրջանակների միջամտությունն է Ադրբեջանի աշխարհիկ կրթությանը, Իսրայելի հետ հարաբերություններին և արտաքին քաղաքական որոշումներին։ Հատկապես ուշագրավ է Շուշիի հռչակագրի նրա մեկնաբանությունը. Բաքուն պարտավոր չէ ինքնաբերաբար ներգրավվել Անկարայի ռազմական նախաձեռնություններում։ Իշխանամերձ ադրբեջանական տեղեկատվական միջավայրում նման ծավալով և շեշտադրումներով հրապարակումն արդեն ինքնին քաղաքական ազդակ է։ Առավել ևս, երբ վեճն առնչվում է երկու երկրների դաշինքի գաղափարական հիմքերին։ 2020 թվականի պատերազմում Ադրբեջանին ցուցաբերած վճռորոշ ռազմական աջակցությամբ Թուրքիան էապես ամրապնդեց իր դիրքերը Հարավային Կովկասում։ 2021 թվականի Շուշիի հռչակագիրն այդ ազդեցությանը հաղորդեց ռազմավարական դաշինքի ձևաչափ՝ ամրագրելով Անկարայի առանցքային դերակատարությունը տարածաշրջանային նոր ուժային համակարգում։ Այժմ այդ դաշինքում ավելի հստակ են դրսևորվում Ադրբեջանի ինքնուրույն քաղաքական հավակնությունները։ Ընդլայնելով հարաբերությունները Իսրայելի, Կենտրոնական Ասիայի, Եվրոպայի և արաբական աշխարհի հետ՝ Բաքուն մեծացնում է իր միջազգային կշիռը և ձգտում դուրս գալ Անկարայի տարածաշրջանային առաջնահերթություններով պայմանավորված քաղաքական շրջանակից։ Այստեղից էլ ներկայիս հակասության խորությունը։ Թուրքիայի արտաքին քաղաքական մտածողության մի հատվածում շարունակում է գործել Ահմեթ Դավութօղլուի «ռազմավարական խորության» տրամաբանությունը։ Պատմական, մշակութային և կրոնական ընդհանրությունները դիտարկվում են որպես աշխարհաքաղաքական ազդեցության տարածման ռեսուրս։ Սակայն այդ մոտեցումն ունի իր սահմանները։ Ժամանակակից պետությունների ինքնիշխանությունը ենթակա չէ պատմական ազգակցությունից բխող որևէ աստիճանակարգության։ Առավել կարևոր է Շուշիի հռչակագրի շուրջ ծավալվող բանավեճը։ Փաստաթուղթը նախատեսում է փոխադարձ խորհրդակցություններ և անհրաժեշտ օգնություն՝ կողմերից մեկի ինքնիշխանությանը, անվտանգությանը կամ տարածքային ամբողջականությանը սպառնացող վտանգի դեպքում։ Օգնության ծավալն ու ձևը որոշվում են համաձայնեցմամբ։ Անկարայի յուրաքանչյուր արտաքին ռազմական նախաձեռնությանը մասնակցելու անվերապահ պարտավորություն փաստաթղթում ամրագրված չէ։ Ալիօղլուի այս շեշտադրումն առանձնակի նշանակություն ունի Թուրքիայի մերձավորարևելյան ռազմական հավակնությունների համատեքստում։ Ադրբեջանը փորձում է սահմանազատել սեփական անվտանգությունը դաշնակցի ավելի լայն աշխարհաքաղաքական օրակարգից։ Իսրայելի հետ հարաբերությունների շուրջ տարաձայնություններն էլ վկայում են նույն խնդրի մասին։ Բաքուն ցանկանում է պահպանել արտաքին քաղաքական ընտրության ամբողջական ազատությունը։ Հարցի աշխարհատնտեսական կողմը պակաս կարևոր չէ։ Կասպյան էներգակիրները, Հարավային գազային միջանցքը, Միջին միջանցքը և Հայաստանի տարածքով նախատեսվող նոր հաղորդակցությունները մեծացնում են Ադրբեջանի բանակցային կշիռը։ Անկարան շահագրգռված է այդ ենթակառուցվածքների զարգացմամբ, իսկ Բաքուն փորձում է իր աշխարհագրական առավելությունը վերածել ավելի լայն միջազգային ազդեցության։ Նման փոխկախվածությունը աստիճանաբար փոխում է դաշինքի ներքին ուժային հարաբերակցությունը։ Բաքվում հնչող այս պահանջն արտացոլում է Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր ուժային հարաբերակցությունը։ Թուրքիայի աջակցությամբ ամրապնդված Ադրբեջանն այսօր ձգտում է ինքնուրույն որոշել իր արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները։ Տնտեսական և աշխարհաքաղաքական աճող հնարավորություններն աստիճանաբար փոխում են երկու երկրների հարաբերությունների բնույթը՝ օրակարգ բերելով Անկարայի ազդեցության սահմանների հարցը։ Թուրքիան ստիպված է հաշվի նստել Ադրբեջանի աճող ինքնուրույնության հետ։ Բաքուն էլ պետք է գիտակցի իր նոր կշռից բխող պատասխանատվությունը։ Դաշինքի ամրությունն այսուհետ կախված է փոխադարձ շահերի և ինքնիշխանության հարգումից։ «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևի իրական արժեքն այժմ հենց այստեղ է ստուգվում։ Պատմական եղբայրությունը քաղաքական ենթակայության իրավունք չի տալիս։ Անցյալի ռազմական աջակցությունն էլ ապագայի որոշումները տնօրինելու արտոնագիր չէ։
