Եվրասիական միջկառավարական խորհրդի՝ Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի և Ղրղզստանի ներկայացուցիչները զեկույց են ներկայացրել ԵՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության հնարավոր կասեցման տնտեսական հետևանքների մասին։ Փաստաթղթի ամենաուշագրավ կանխատեսումը վերաբերում է գազին։ Հեղինակների հաշվարկով՝ Հայաստանի համար դրա ներմուծման գինը կբարձրանա 69 տոկոսով՝ տարեկան առաջացնելով 268,5 միլիոն դոլարի լրացուցիչ ծախս, իսկ հրապարակված թվերի ուսումնասիրությունը լուրջ հարցեր է առաջացնում դրանց հիմնավորման, հաշվարկման մեթոդաբանության և քաղաքական նպատակների վերաբերյալ։ Զեկույցի հեղինակները հաշվարկի հիմքում դրել են գազի գնի կտրուկ բարձրացման սցենարը՝ ներկայիս 177,5 դոլարի փոխարեն ընդունելով 300 դոլար՝ հազար խորանարդ մետրի դիմաց։ Ներմուծման ծավալները թողնելով անփոփոխ՝ նրանք Հայաստանի տարեկան գազային ծախսը 389 միլիոն դոլարից հասցրել են 657,5 միլիոնի։ Այսպիսով, կանխատեսվող 268,5 միլիոն դոլարի լրացուցիչ բեռը հաշվարկված է նախապես ընտրված գնային ենթադրության հիման վրա, որի հիմնավորվածությունը դառնում է զեկույցի արժանահավատության առանցքային հարցը։ Առաջին հարցը վերաբերում է հաշվարկի հիմքում դրված 300 դոլար գնի հիմնավորվածությանը։ Հրապարակված տեղեկություններում բացակայում է այդ գնի ձևավորման ամբողջական հիմնավորումը։ Հեղինակները վկայակոչում են 2013 թվականին Հայաստանի համար ռուսական գազի մոտ 270 դոլար գնահատված արժեքը և 2025 թվականի եվրոպական TTF բորսայի 422 դոլար միջին գինը։ Սակայն տարբեր տարիների այդ ցուցանիշները չեն հիմնավորում Հայաստանի համար ընտրված 300 դոլար գինը։ Դրա արժանահավատ գնահատումը պահանջում է հաշվի առնել մատակարարման պայմանները, փոխադրման ծախսերը, Ռուսաստանի արտահանման հարկային քաղաքականությունը և հայ-ռուսական պայմանագրային պարտավորությունները։ Այսպիսով, կանխատեսվող 69 տոկոս թանկացումը բխում է հեղինակների նախապես ընտրած 300 դոլար գնից, որի հիմնավորվածությունը զեկույցում բավարար չափով ներկայացված չէ։ Երկրորդ հարցը վերաբերում է գազի գնի և ԵՏՄ անդամակցության իրավական կապին։ Գործող սակագինը սահմանվել է հայ-ռուսական միջպետական և առևտրային պայմանավորվածություններով։ Զեկույցից պարզ չէ, թե անդամակցության կասեցումն իրավական ինչ հիմքով կարող է հանգեցնել դրա բարձրացմանը։ Պարզաբանման կարիք ունեն գործող արտոնությունների պայմանները, ժամկետները և դրանց վերանայման պայմանագրային հիմքերը։ Այս հարցերը հատկապես կարևոր են 2013 թվականի իրադարձությունների լույսի ներքո։ 2013 թվականի մայիսին Հայաստանի վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը խորհրդարանում հայտարարեց ռուսական գազի առաջարկվող 189 դոլար գնի մասին։ Նրա ներկայացմամբ՝ արտահանման 30 տոկոս հարկի կիրառման դեպքում սահմանային գինը հասնում էր մոտ 270 դոլարի։ Հետագա հայ-ռուսական պայմանավորվածությամբ Ռուսաստանը հրաժարվեց այդ հարկից, իսկ 2014 թվականի համար գազի բազային գինը սահմանվեց 189 դոլար՝ հազար խորանարդ մետրի դիմաց։ Նույն գործարքների շրջանակում Հայաստանը «Գազպրոմին» փոխանցեց «ՀայՌուսգազարդի» պետական վերջին 20 տոկոս բաժնեմասը։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 2014 թվականի զեկույցում դրա արժեքը նշված է 155 միլիոն դոլար։ 2014 թվականի հունվարին ռուսական ընկերությունն արդեն տնօրինում էր Հայաստանի գազամատակարարման համակարգի 100 տոկոսը։ Այս նախադեպը սկզբունքային նշանակություն ունի։ Գազի արտոնյալ գինը ձևավորվել է քաղաքական բանակցությունների, հարկային համաձայնությունների և ռազմավարական ակտիվների փոխանցման արդյունքում։ Հայաստանի էներգետիկ համակարգի նկատմամբ ռուսական վերահսկողությունը ամրապնդվել է հենց այդ գործընթացում։ Երրորդ խնդիրը տնտեսական հետևանքների գնահատման մեթոդաբանությունն է։ Զեկույցում նշված 268,5 միլիոն դոլարը ներմուծվող գազի հաշվարկային արժեքի տարեկան աճն է։ Սպառողների սակագների փոփոխությունը կախված կլինի նաև բաշխման ծախսերից, կարգավորող որոշումներից, փոխարժեքից և պետական հնարավոր միջամտությունից։ Ներմուծման գնի 69 տոկոս աճը չի նշանակում բնակչության վճարների նույն չափով բարձրացում։ Արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և տնային տնտեսությունների վրա ազդեցությունը պահանջում է առանձին հաշվարկներ։ Առավել կարևոր է հրապարակված սցենարի քաղաքական նշանակությունը։ ԵՏՄ անդամակցությունը վերանայելու հնարավորության քննարկման ընթացքում Ռուսաստանի մասնակցությամբ պատրաստված փաստաթուղթը Հայաստանի համար արձանագրում է տարեկան հարյուրավոր միլիոն դոլարների լրացուցիչ ծախս։ Այսպիսով, գազի հնարավոր թանկացումը դառնում է Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրության վրա ճնշում գործադրելու միջոց։ Մոսկվան նման գործիքների կիրառման երկար պատմություն ունի։ Ուկրաինայի հետ գազային հակամարտությունները, մատակարարումների դադարեցումները և հետխորհրդային երկրների համար տարբերակված սակագները բազմիցս ցույց են տվել ռուսական էներգետիկ քաղաքականության ազդեցությունը հարևան պետությունների որոշումների վրա։ Հայաստանի կախվածությունը խորացնում է նաև գազամատակարարման համակարգի նկատմամբ «Գազպրոմի» ամբողջական վերահսկողությունը։ Հայաստանի կառավարությունը պետք է ներկայացնի գազի հնարավոր թանկացման սեփական գնահատականը՝ հաշվարկելով 250, 300 և 350 դոլար գների ազդեցությունը տնտեսության վրա։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է գնահատել Իրանի հետ էներգետիկ համագործակցության ընդլայնման, էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրների զարգացման հնարավորությունները և գազամատակարարման համակարգի նկատմամբ գործող պայմանագրային սահմանափակումները։ Առանձին ուսումնասիրության կարիք ունի նաև 2013 թվականի համաձայնագրերի երկարաժամկետ տնտեսական արդյունքը։ Անհրաժեշտ է պարզել, թե արտոնյալ սակագնի դիմաց պետության ստանձնած պարտավորություններն ինչ ազդեցություն են ունեցել մրցակցության, այլընտրանքային մատակարարումների և էներգետիկ ինքնուրույնության վրա։ ԵՏՄ զեկույցից բխող գլխավոր եզրակացությունն արդեն տեսանելի է։ Հայաստանի էներգետիկ կախվածությունը դարձել է երկրի արտաքին քաղաքական որոշումների վրա ազդելու լծակ։ Մոսկվայի ներկայացրած 268,5 միլիոն դոլարի հնարավոր լրացուցիչ հաշիվը դրա հերթական դրսևորումն է։ Հայաստանի համար առաջնահերթ է այդ կախվածության տնտեսական և իրավական հիմքերի հետևողական վերանայումը։ Հակառակ դեպքում գազի յուրաքանչյուր նոր պայմանագիր շարունակելու է ուղեկցվել երկրի քաղաքական ինքնուրույնության համար ներկայացվող նոր հաշվարկով։
