Հոկտեմբերի 21-ին փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանի, նախարար Դավիթ Խուդաթյանի և այլ պաշտոնատար անձանց այցը Սյունիք TRIPP-ի գործնական առաջընթացի կարևոր հանգրվան է։ Մեկնարկում են ենթակառուցվածքների նախագծման աշխատանքները, և Վաշինգտոնում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները մտնում են գործնական փուլ։ Այս զարգացումը Հայաստանի համար շատ ավելի լայն նշանակություն ունի։ Տասնամյակների մեկուսացումից հետո Հայաստանը հնարավորություն է ստանում վերականգնելու իր պատմական տեղը տարածաշրջանային հաղորդակցության համակարգում և սեփական աշխարհագրությունը դարձնելու տնտեսական ու քաղաքական ուժի աղբյուր։ Սյունիքում այսօր հիմք է դրվում Հայաստանի նոր դերակատարության համար՝ տարածաշրջանային հաղորդակցության կարևոր հանգույց դառնալու, միջազգային տնտեսական կապերն ընդլայնելու և սեփական աշխարհագրական դիրքը պետական հզորության աղբյուր դարձնելու հեռանկարով։ Այս իրադարձության նշանակությունը հասկանալու համար արժե հիշել Հայաստանի պատմության մի մոռացված իրողություն։ Դարեր շարունակ հայկական քաղաքների հարստությունն ու ազդեցությունը պայմանավորված էին միջազգային առևտրային ճանապարհներին նրանց մասնակցությամբ։ Արտաշատը, Դվինը, Անին մեծացել էին նաև քաղաքակրթությունների, շուկաների ու մշակույթների հաղորդակցության շնորհիվ։ Մետաքսի ճանապարհի հայկական հանգույցները տնտեսական կյանքի հետ միասին սնուցում էին պետականությունը։ Այդ աշխարհագրական առավելության կորուստը հետագայում դարձավ մեր քաղաքական թուլության պատճառներից մեկը։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանի հաղորդակցային մեկուսացումը խորացրեց երկրի տնտեսական ու քաղաքական կախվածությունը։ Փակ սահմաններն ու սահմանափակ առևտրային ուղիները նեղացրին Հայաստանի զարգացման հնարավորությունները և մեծացրին արտաքին ճնշումների նկատմամբ նրա խոցելիությունը։ Մոսկվան տասնամյակներ շարունակ այդ մեկուսացումն օգտագործեց Հայաստանի ռազմավարական ընտրությունը սահմանափակելու և նրա անվտանգության ու տնտեսության նկատմամբ վերահսկողությունը պահպանելու համար։ TRIPP-ը հնարավորություն է տալիս վերանայել Հայաստանի աշխարհագրության մասին տասնամյակներով արմատավորված պատկերացումները։ Սյունիքը կարող է դառնալ Սև ծովի ավազանը, Կասպից տարածաշրջանը, Կենտրոնական Ասիան և եվրոպական շուկաները կապող հաղորդակցային համակարգի կարևոր օղակներից մեկը։ Երկաթուղին, ավտոմոբիլային ճանապարհները, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքները ժամանակակից աշխարհում տնտեսական ազդեցության ու ռազմավարական նշանակության լուրջ աղբյուրներ են։ Դրանց շուրջ ձևավորվում են ներդրումներ, արտադրական շղթաներ և երկարաժամկետ ազգային շահեր։ Օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնյան պայմանավորվածությունների քաղաքական նշանակությունը հենց այս հեռանկարի մեջ է։ Ամերիկյան ներգրավվածությունը Հարավային Կովկասում ձեռք է բերում տնտեսական և ենթակառուցվածքային հենարան։ Միացյալ Նահանգները Հայաստանի հետ ստանձնում է երկարաժամկետ ծրագրի իրականացման պատասխանատվություն։ Տարածաշրջանում ձևավորվում է շահերի նոր համադրություն, որը կարող է էապես ընդլայնել Երևանի արտաքին քաղաքական հնարավորությունները։ Այստեղ առանձնապես կարևոր է հայկական ինքնիշխանության սկզբունքը։ Հայաստանի տարածքով անցնող բոլոր հաղորդակցությունները պետք է գործեն նրա իրավազորության, սահմանային և մաքսային վերահսկողության ներքո։ Սա Վաշինգտոնյան գործընթացի հիմնարար պայմաններից է և ապագա ենթակառուցվածքների նկատմամբ հանրային վստահության գլխավոր երաշխիքը։ Մոսկվայի համար այս զարգացումն ունի նաև տհաճ պատմական խորհուրդ։ Հարավային Կովկասի հաղորդակցային համակարգը երկար տարիներ ռուսական ազդեցության պահպանման հիմնական լծակներից էր։ Հայաստանի տնտեսական ապագայի շուրջ որոշումները կայացվում էին մի միջավայրում, որի կանոնների վրա Ռուսաստանն ուներ գերիշխող ազդեցություն։ Այժմ այդ համակարգը վերակազմավորվելու հեռանկար ունի։ Երևանն իր աշխարհագրական առավելությունները միջազգային նոր գործընկերությունների հիմք դարձնելու հնարավորություն է ստացել։ Սակայն այս ամենը քաղաքական հաջողություն համարելու համար անհրաժեշտ են չափելի արդյունքներ։ TRIPP-ի իրականացումը պետք է փոխի առաջին հերթին Սյունիքի կյանքը։ Մեղրիի, Ագարակի և հարակից բնակավայրերի բնակիչները պետք է տեսնեն նոր աշխատատեղեր, զարգացող ծառայություններ, լոգիստիկ հնարավորություններ, ներդրումներ ու համայնքային եկամուտներ։ Նախագծման յուրաքանչյուր որոշում պարտավոր է հաշվի առնել տեղի բնակչության շահերը, հողային հարաբերությունները, ջրային պաշարներն ու բնապահպանական անվտանգությունը։ Կառավարության հաջորդ կարևոր պարտականությունը TRIPP-ը համազգային տնտեսական քաղաքականության բաղադրիչ դարձնելն է։ Ախուրիկի, Երասխի և Իջևանի երկաթուղային ուղղությունների վերականգնումը, Հյուսիս–հարավի ամբողջացումը և Հայաստան–Թուրքիա հաղորդակցությունների գործարկումը պետք է դիտարկվեն փոխկապակցված ծրագրերի տրամաբանությամբ։ Մեկ երթուղուց կախված տնտեսությունը կարող է վաղը կրկին հայտնվել ուրիշների քաղաքական որոշումների պատանդի կարգավիճակում։ Հայաստանի երկարաժամկետ շահը հաղորդակցային բազմազանությունն է։ Հոկտեմբերի 21-ի այցի իրական արժեքը, հետևաբար, որոշվելու է առաջիկա ամիսների աշխատանքով։ Նախագծման ավարտը, ներդրումային որոշումները, շինարարության մեկնարկը և հանրության առջև հաշվետվողականությունը պիտի հաստատեն գործընթացի անշրջելիությունը։ Հայաստանը չափազանց երկար է ապրել ուրիշների գծած աշխարհաքաղաքական քարտեզների սահմաններում։ Այդ քարտեզներում Սյունիքը մշտապես ներկայացվել է որպես աշխարհաքաղաքական հակամարտության առարկա, իսկ հայկական պետությունը՝ մեծ տերությունների պայմանավորվածություններից կախված միավոր։ Այսօր հնարավորություն կա փոխելու այդ պատմական տրամաբանությունը։ Երբեմն պետության ապագան որոշվում է խաղաղության պայմանագրերով, երբեմն՝ նոր երկաթուղու նախագծով։ Հայաստանի համար դրանք արդեն նույն պատմական գործընթացի մասերն են։ Սյունիքի ճանապարհները պետք է ծառայեն Հայաստանի ուժեղացմանը։ Այդ նպատակի իրականացումն էլ կլինի Վաշինգտոնյան գործընթացի ամենակարևոր քաղաքական արդյունքը։
